Muhâkemât Dersleri — Sayfa 397

- Amcam öldü.

- Ölmeden evvel ölmeyenlerin kıyamette hesapları zor olur.

- Zevkten öldüm.

- Anlattıklarım anlaşılmıyordu. Kendimi ölüler diyarında hissettim.

Dikkat edilirse, bu dört cümlede ölüm kelimesi birbirinden farklı manalar ifade etmektedir. Bunların hepsinin ölümle alakası vardır. Ama hangi anlamda kullanıldığı cümlenin bütününden anlaşılmaktadır.

Lafz-ı müşterek

Lafz-ı müşterek, "Yüz" kelimesinde olduğu gibi, yazılışı aynı olmakla beraber farklı anlamlara gelebilen kelimelere denir. Hangi anlamda kullanıldığı, genel muhtevadan anlaşılır.

İbn-i Kemal, bir şiirinde şöyle der:

Kısmetindir gezdiren yer yer seni.

Arşa çıksan akıbet yer, yer seni.

Onun için onun adı yer oldu.

Önce besler sonra kendi yer seni.

Burada geçen"yer"kelimesi -az bir dikkatle görüleceği üzere- birbirinden farklı anlamlarda kullanılmıştır.

Bediüzzaman, bu konuda İşârâtü'l -İ'caz'da şöyle der:

"Lügati iyi bilen biri dikkat ettiğinde şunu anlar: Lafz-ı müşterekin çoğu kere manası birdir. Sonra bir kısım münasebetlerle teşbihler, bundan mecazlar, bundan örfî gerçekler meydana çıkıp manası çoğalmıştır. Hatta "göz" veya "pınar" anlamındaki "ayn" kelimesi güneş için de kullanılır. Bu kullanım, ulvî âlemin süflî âleme onunla baktığına remzeder. Veya âb-ı hayat hükmünde olan ziya, o beyaz dağ menbaından akar… Diğerlerini buna kıyas et."

İşaret:

Bir şey merkep ve binilmiş ise, عَلَى lafzına müstehak olduğu gibi, zarf gibi içine aldığından, فِى lafzını ister. تَجْرِى فِى الْبَحْرِ gibi.

Hem de bir şey âlet olduğundan, بَاء lafzını ister. صَعَدْتُ السَّطْحَ بِالسُّلَّمِ gibi.

Ve mekân ve merkep olduğundan فِى ve عَلَى lafızları dahi ister.