Muhâkemât Dersleri — Sayfa 400

30. Ders:

Kelâmın yüksek tabakası

Dokuzuncu Mesele

İrade-i cüz'iyeyi ve tasavvur-u basiti âciz bırakan kelâmın yüksek tabakası şudur ki:

- Mütedâhilen müteselsil olan makâsıdın taaddüdü

- ve mütenâsilen murtabıt olan metâlibin teselsülü

- ve netice-i vahideyi tevlid eden asılların içtimâı

- ve her biri ayrı ayrı semere veren fürû-u kesirenin istinbatına istidat veya tazammunu iledir.

Kelâm ağacı

"Güzel söz güherdir, güher az olur.">Yani güzel söz mücevhere benzer. Taşlar arasında mücevher nasıl hemen farkedilirse, sıradan sözler arasında da güzel söz hemen farkedilir. Sözün bir mücevher olması, kelamın yüksek tabakasıyla alakalı bir durumdur.

Beliğ bir kelâm, bir ağaca benzer. Kök cihetiyle baktığımızda pek çok dallar ondan çıkar. Meyve cihetiyle baktığımızda, bütün dallar ve yapraklar belli bir meyveyi netice vermek için çalışır.

Cüz'i iradeyi ve basit tasavvuru âciz bırakan kelâmın yüksek tabakası şunlar gibi özelliklere sahiptir:

1- Onda birbiri içine girmiş art arda müteaddit maksatlar vardır.

2- Birbiriyle alakalı olan peş peşe matlaplar bulunur.

3- Aynı neticeyi meydana getiren pek çok esaslara sahiptir.

4- Her biri ayrı ayrı meyve veren çok dalların istinbatına kabildir veya onları tazammun eder.

Bunların her biri konunun devamında tek tek anlatılmaktadır.

Şöyle ki: Maksadü'l-makâsıd olan en uzak ve yüksek hedef-i garazdan ayrılıp gelmekte olan maksatlar birbirine murtabıt ve birbirinin noksaniyetini tekmil ve komşuluk hakkını eda etmekle kelâma vüs'at ve azamet