Muhâkemât Dersleri kitabının 401. sayfası — Muhâkemât Dersleri bölümü. Yukarıdaki okuyucu bu sayfadan açılır; metin aşağıda basılı nüsha görünümüyle.

verir. Güya birini vaz' etmekle öteki ve diğeri ve başkasını ve daha başkasını vaz' eder. Ve sağ ve solda ve her cihetin nisbetini gözetmekle birden o makâsıdı, kelâmın kasr-ı müşeyyedesine kuruyor. Güya çok akılları kendi aklına muâvenet etmek için istiâre etmiş, istihdam ediyor. Sanki o mecmû-u makasıtta her bir maksat tesâvir-i mütedahileden müşterekün fîh bir cüzdür.

Nasıl mütedahil tasvirlerde siyah bir noktayı bir ressam koysa; o nokta birinin gözü, ötekisinin yüzünün hali, berikisinin burnunun deliği, başkasının ağzı olduğu gibi, kelâm-ı âlîde dahi öyle noktalar vardır.

İç içe resimler

1-Maksatların maksadı olan en uzak ve yüksek garazın hedefinden ayrılıp gelmekte olan maksatlar birbirine bağlı ve birbirinin noksanlığını tamamlamak ve komşuluk hakkını eda etmekle, kelâma genişlik ve azamet verir. Güya birini ortaya koymakla öteki ve diğeri ve başkasını ve daha başkasını da ortaya koymuş olur. Sağ ve solda ve her cihetin nispetini gözetmekle birden o maksatları, kelâmın muhkem sarayına kuruyor. Güya çok akılları kendi aklına yardım etmesi için ödünç almış, istihdam ediyor. Sanki o maksatların tamamında her bir maksat, iç içe resimlerdeki ortak bir kısımdır.

Kelâmın yüksek tabakasına ulaşabilmenin sırlarından biri, kelâmda kullandığı malzemeleri çok yönlü olabilecek şekilde seçebilmektir, Bediüzzaman buna "Tesavir-i mütedahile: iç içe resimler" örneğini verir. Nasıl iç içe resimlerde siyah bir noktayı bir ressam koysa; o nokta birinin gözü, ötekisinin yüzünün ben'i, berikisinin burnunun deliği, başkasının ağzı olduğu gibi âlî kelâmda dahi öyle noktalar vardır.

Kur'ânın tamamı bunun örnekleriyle doludur. Mesela"Ona(Allaha) denk bir şey yoktur."âyeti Kur'ânın özellikle tevhidle alakalı hemen her meselesinde tamamlayıcı bir unsur gibidir. Sözgelimi bir başka âyet Cenab-ı Hakkın Hz. Musa ile konuşmasını anlatır. Ama bu konuşmayı üstteki âyet çerçevesinde anlamak gerekir.

Kur'ânda Allah'ın gadabından da bahsedilir. Ama bunu bizde meydana gelen gadab türünden görmek ve anlamak yanlış olur. Bunu da üstteki âyet çerçevesinde anlamak lazımdır…

İkinci Nokta:

Muhâkemât Dersleri — Sayfa 401

Muhâkemât Dersleri uygulamada, çevrimdışı