Muhâkemât Dersleri — Sayfa 402

Kıyas-ı mürekkep ve müteşa'ab sırrıyla metâlib tenasül edip teselsül etmektir. Güya mütekellim o metâlibin bekâ ve tenâsülünün bir tarih-i tabiîsine işaret eder. Mesela,

- âlem güzeldir.

- Demek Sani'i, hakîm'dir; abes yaratmaz, israf etmez, istidâdâtı mühmel bırakmaz.

- Demek, intizamı daima tekmil edecek. Ciğer-şikâf ve tahammülsûz ve emel öldürücü bütün kemâlâtı zîr-ü zeber eden hicran-ı ebedî olan ademi, insana musallat etmez.

- Demek, saadet-i ebediye olacaktır.

Üçüncü Makale'nin İkinci Şehadeti'nin Mukaddimesi'nde nübüvvet-i mutlakanın mebhasinde, insanın hayvandan üçüncü cihet-i farkı, buna iyi bir misaldir.

Zincirleme kıyas

2-Kıyas-ı mürekkeb ve müteşaab,ikiden fazla öncülden meydana gelen kıyas şeklidir. Bunun bir şekli"Zincirleme kıyastır."Bu tip kıyaslar art arda gelen birçok kıyastan meydana gelmiştir. Misal olarak şuna bakabiliriz:

- Bu ırmak gürültü yapıyor.

- Gürültü yapan şey kımıldar.

- Kımıldayan şey donmamıştır.

- Donmayan şey beni taşıyamaz.

- Şu halde bu ırmak beni taşıyamaz.

Birden fazla ve birbirini netice veren kıyas sırrıyla istekler tenasül edip zincirleme gitmelidir. Güya mütekellim o isteklerin devam ve tenasülünün tabiî bir tarihine işaret eder. Mesela:

- Âlem güzeldir.

- Demek Sânii, hikmet sahibidir. Abes yaratmaz, israf etmez, kabiliyetleri mühmel bırakmaz.

- Demek intizamı daima tekmil edecek. Ciğeri yaralayan, dayanılmaz, emel öldürücü ve bütün kemalleri alt üst eden ebedî hicran olan yokluğu insana musallat etmez.

- Demek ebedi saadet olacaktır.