Muhâkemât Dersleri — Sayfa 403

Üçüncü Makale'nin ikinci şehadetinin Mukaddimesinde mutlak nübüvvet bahsinde insanın hayvandan üçüncü fark ciheti de burada nazara verilen zincirleme kıyasa güzel bir misaldir. İlgili kısma bakılabilir.

Üçüncü Nokta:

Netice-i vahideyi tenâtüc eden usûl-ü müteaddideyi cem ve zikretmektir. Zira her bir aslın yüksek neticeyle kasten ve bizzat irtibatı olmazsa, lâakal bir derece ihtizaza ve inkişafa getirir.

Güya

- usûl denilen mezâhir ve aynaların ihtilâfıyla

- ve netice ve mütecellînin vahdetiyle maksadın tecerrüdüne ve ulviyetine

- ve hayat-ı âlem denilen deveran-ı umumî tesmiye olunan hayat-ı külliye ile yâd edilen hakikatiyle kelâmın kuvve-i hayatiyesinin ittisaline işarettir.

Üçüncü Makale'nin âhirindeki Üçüncü Maksat'ta olan Birinci Maksat buna bir derece misaldir. Hem de Üçüncü Makale'de Dördüncü Mesele ve Meslekten olan işaret ve irşad ve tenbih ve muhakeme buna misaldir.

Aynı sonucu veren çeşitli asılları vurgulamak

3-Kelâmı kuvvetlendiren durumlardan biri, varmak istediğimiz sonucu veren çeşitli asılları art arda bir araya getirmek ve anmaktır. Zira her bir aslın yüksek netice ile kasten ve bizzât irtibatı olmasa da, en azından onu bir derece harekete ve inkişafa getirir. Güya asıllar denilen mazharlar ve aynaların farklılığıyla ve sonuç ve yansıyanın birliğiyle maksadın tecerrüdüne ve yüksekliğine ve âlemin hayatı denilen genel deveran adı verilen külli hayat ile anılan hakikatiyle kelâmın hayat kuvvetinin bitişik olmasına işarettir. Mesela muhatap kitleyi Allah yolunda vermeye teşvik ederken, konuyla ilgili âyetleri ve hadisleri nazara vermek, Allah yolunda cömertçe vermiş kimselerden misaller getirmek, bu konuda söylenmiş hikmetli kelâmlardan yararlanmak gerekir. Bu yapılabildiği ölçüde muhatapların cömertlik hisleri harekete geçecek ve gönül hoşluğuyla muhtaç olanlara yardım edebileceklerdir.

Bediüzzaman bu manaya iki atıfta bulunur:

1- Üçüncü Makale'nin sonundaki üçüncü maksatta olan birinci maksat. (Burada on ayrı delille ahiretin varlığı isbat edilmektedir.)