Muhâkemât Dersleri — Sayfa 404

2- Üçüncü Makale'de Dördüncü Mesele ve meslekten olan işaret, irşad, tenbih ve muhakeme. (Burada Hazreti Peygamberin nebi olduğu çok cihetlerden getirilen delillerle isbat edilmektedir.)

Evet, Rabb-i İzzet'in kelâmına dikkat edilse bu hakikat her yerde nur gibi parlar. Evet, nur gibi köşelerinde ve makâtı'larında ictimâ edip zülâl-i belâgat fışkırıyor. Nefrin o zâhir-perestlere ki, bu hakikatten gaflet edip tekrara hamlediyorlar!

Aslında bu tarz isbat ve delil getirme Kur'ânın en bariz özelliklerinden biridir. İzzet sahibi Rabb'in kelâmına dikkat edilse bu hakikat her yerde nur gibi parlar. Evet, nur gibi köşelerinde ve âyet sonlarında toplanıp belâğat ab-ı hayatı fışkırır. Ama yazıklar olsun o zahir-perestlere ki bu hakikatten gaflet edip tekrara hamlediyorlar. Mesela Allah'ın ilmi Kur'ân âyetlerinde sıkça nazara verilir. Bu, zahirde tekrardır. Ama dikkat edilirse, nazara verilen hususlar ilahi ilmin farklı farklı cihetlerden anlatılmasıdır. Bunlar bir bütün olarak görülebilse gayet muhteşem bir şekilde ilahi ilmin anlatıldığı görülecektir.

Dördüncü Nokta:

Kelâmı öyle ifrağ etmek ve istidad vermektir ki,

- pek çok fürûların tohumlarını mutazammın

- ve pek çok ahkâma me'haz

- ve pek çok maânîye ve vücuh-u muhtelifeye delâlet etmektir.

Güya bu istidadı tazammun ile kelâmın kuvve-i namiyesinin kuvvetine telvih eder ve hâsılâtının kesretini gösterir. Sanki o fürû ve vücuhların mahşeri olan meselede cem eder, tâ ki mezâyâ ve mehasinini muvazene edip her bir fer'i bir garaza sevk ve her bir vechi bir vazifeye tayin eder.

Kelâmda çok yönlülük

4-Kelâmı öyle bir kalıba sokmak ve ona öyle bir kabiliyet vermek gerekir ki:

- Pek çok dalların tohumlarını tazammun etsin

- ve pek çok hükümlere kaynak olsun