Muhâkemât Dersleri — Sayfa 405

- ve pek çok manalara ve muhtelif cihetlere delalet etsin.

Güya bu istidadı tazammun ile kelâmın büyüme kuvvesinin kuvvetine işaret eder ve hâsılatının çokluğunu gösterir. Sanki o dal ve vecihlerin toplanma yeri olan meselede bir araya getirir, tâ ki meziyetler ve güzelliklerini dengeleyip her bir dalı bir garaza sevk ve her bir vechi bir vazifeye tayin eder.

İnsan, normal şartlarda düz anlatımla konuşur. Bu tür anlatımda çok da mana zenginliği aranmaz. Bakkala gidip "İki ekmek istiyorum" dediğimizde bu cümlede yan manalar söz konusu değildir. Ancak edebî anlatımlarda söylenen bir kelâm açıktan veya işari olarak pek çok manaları tazammun eder ve etmelidir. Mesela Cemil Meriç'in şu ifadesine bakalım:

"Yaşayanları yöneten ölülerdir. Demek ki öldürülmesi gereken ölüler de var."

Bu cümleler-sözgelimi- ideolojiler yönünden değerlendirilebilir. Mesela Lenin 1917 de komünizmi devlet sistemi haline getirmiş ve kendisi 1924 de ölmüştür. Lenin ölmekle beraber Leninizm ölümünden sonra da devam etmiştir. Dolayısıyla, insan tabiatına zıt ve insanlığa mutlak zarar olan böyle bir sistem, Leninizm'in de ölmesiyle ortada kalkacaktır. Pek çok menfi ideolojide benzeri bir durum vardır.

Evet, kıssa-yı Mûsâ meşhur darb-ı meseldeki tefâriku'l-asâdan daha nâfidir. Nasıl o asa ne kadar parçalansa yine bir işe yarar. Kıssa-yı Mûsâ dahi öyledir. Bu hâsiyetine binaendir ki, Kur'ân yed-i beyzâ-yı mu'cizü'l-beyanıyla o kıssayı aldı ve suver-i müteaddidede gösterdi. Her bir ciheti hüsn-ü istimâl etti. Fenn-i beyanın seharesi, belâgatına secde-ber zemin-i hayret ve muhabbet ettiler.

Kıssa-yı Mûsâ

Hazreti Musa'nın kıssasına dikkatle bak.

O, tefârik-ı asâdan daha faydalıdır.

Kur'ân onu yed-i beyzasına aldı.

Beyan sihirbazları, belâğati karşısında secdeye kapandı.

Bu ibarede Hazreti Musa'nın bazı mu'cizelerine işaretler vardır. En meşhur mu'cizesi asa idi. Bir diğeri ise"Yed-i beyza"denilen elinin ışık saçması idi. İşte Hazreti Musa'nın sihirbazlarla müsabakasında, sihirbazlar onun izhar ettiği bu hâllerin