Muhâkemât Dersleri — Sayfa 416

33. Ders:

Kelâmın selâmeti

On ikinci Mesele

Kelâmın selâmet ve rendeçlenmesi ve itidal-i mizacı ise, her kaydın istihkak ve istidadına göre inâyeti taksim ve hil'at-ı üslûbu tevzi ve giydirmektir.

Kelâmın pürüzlerden uzak olması

Bir binaya baktığımızda -faraza- bazı yerlerinde lüzumsuz çıkıntılar olması gözümüzü rahatsız eder. Kelâmda da böyle çıkıntılar olması kulağı rahatsız eder. Sözgelimi İmam Gazzâlî'yi anlatan biri, onu anlatırken doğduğu ve öldüğü şehirler hakkında ayrıntıya girse muhataplarını teferruatla meşgul etmiş ve ana konudan uzaklaştırmış olur.

Bu durumda kelâmın selameti, pürüzlerden uzak olması ve mizacının mutedilliği büyük bir önemi haizdir. Bunu gerçekleştirmek için her kaydın istihkak ve kabiliyetine göre itina göstermek ve üslûp elbisesini dağıtmak ve giydirmek lazımdır.

Üslûp elbisesini dağıtmak

Bir padişah raiyetine elbise dağıtırken her birinin durumuna ve konumuna göre dağıtır. Faraza prensese süslü elbise verirken çobana da çoban elbisesi verir. Yoksa çobana süslü bir elbise verse zavallı çoban bundan yararlanamayacaktır. Benzeri bir durum kelamda geçerlidir. Mütekellim farklı üslûp gerektiren yerleri iyi bilmeli ve bunların her biri nasıl bir üslûp elbisesi gerektiriyorsa ona o elbiseyi giydirebilmelidir. Hüzünlü bir durumu anlatmakla keyifli bir durumu anlatmak aynı üslûpla olmamalıdır.

Hem de hikâyede olursa, mütekellim kendini mahkiyyun anh yerinde farzetmek gerektir. Şöyle: Eğer başkasının hissiyat ve efkârının tasvîrinde ise mahkiyyun anh'a hulûl etmek ve onun kalbinde misafir olmak ve lisanıyla tekellüm etmek gerektir.