Muhâkemât Dersleri — Sayfa 417

Hikâye etmede önemli bir esas

Mütekellim eğer başkasının hissiyat ve fikirlerinin tasvirinde ise, hikâyenin kahramanıyla bütünleşmesi, onun kalbinde misafir olması ve onun diliyle konuşması gerektir. Anlattığı hikayeyi içselleştiremeyen biri hikayenin kahramanı ile empati kuramaz. Kendi etkilenmeyen birisi başkasını elbette etkileyemez. Mehmet Akif'in ifadesiyle£"Kişi hissettiği nisbette yaşar.">Mesela bir annenin bir meselede feryadını anlatan biri onun dünyasına giremezse konuyu layıkıyla takdim edemez.

Eğer kendi malında tasarruf etse, alâmet-i kıymet olan itibar ve ihtimamın taksiminde her kaydın istihkak ve istidat ve rütbesini nazara almak ile taksiminde adalet ve üslûplarda istidadın kametine göre kesmektir. Tâ her bir maksat onun münasibinde olan üslûptan cilveger olabilsin.

Kelâmda adalet

Adalet "İhkak-ı haktır" yani her hak sahibine hakkını vermektir. Adaletin kelama da yansıyan yönü olmalı, kelamdaki kısımların her birinin hakkı verilmelidir. Mütekellim hikâye yoluyla başkasından değil de doğrudan kendine mal olmuş meseleleri ifade ediyorsa, kıymet alâmeti olan itibar ve ihtimamın taksiminde her kaydın hakkını, kabiliyetini ve rütbesini nazara almalı, bunların taksiminde adaletli olmalı ve üslûplarda kabiliyetin boyuna göre kesmelidir. Ta her bir maksat ona uygun olan üslûptan görülebilsin. Kısa boylu birine uzun elbise giydirmek veya uzun birine kısa bir elbise giydirmek nasıl abes kaçarsa, kelâmda da kısa tutulacak bir meseleyi uzatmak veya uzun anlatılması gereken bir meseleyi kısa tutmak aynı şekilde abes kaçacaktır.

Zira üslûbun esasları üçtür:

Birincisi: Üslûb-u mücerrettir. Seyyid Şerif'in ve Nasıruddîn-i Tûsî'nin sade olan ma'raz-ı kelâmları gibi…

İkincisi: Üslûb-u müzeyyendir. Abdülkahir'in Delâilü'l-İ'câz ve Esrârü'l-Belâga'sındaki müşa'şa ve parlak kelâmı gibi…

Üçüncüsü: Üslûb-u âlîdir. Sekkâkî ve Zemahşerî ve İbn-i Sina'nın bazı muhteşem kelâmları gibi… Veyahut şu kitabın mealindeki Arabiyyü'l-ibare, lâsiyyema Makale-i Sâlise'deki müşevveş, fakat muhkem parçaları gibi. Zira mevzuun ulviyeti, şu kitabı üslûb-u âlîye ifrağ etmiştir. Yoksa benim sanatımın tesiri cüz'îdir.