Muhâkemât Dersleri — Sayfa 418

Üslûb Mertebeleri

Üslûb, genelde üç mertebe olarak ele alınır:

1- Mücerred (sade) üslûb.

2- Müzeyyen (süslü) üslûb.

3- Âlî (yüce) üslûb.

Üslûpla ilgili bu üçlü tasnif Batı kaynaklarında da yer almaktadır. Kökleri Aristo ve Quintilianus'a dayanan bu tasnifte aşağı (basit), orta (vasît) ve yüksek (sâmî) şeklinde üç üslûp düzeyi nazara verilmektedir.

Mücerred üslûb, mananın sade ifadelerle anlatılmasıdır. Günlük konuşmalar, resmi yazışmalar ve ders kitapları genelde bu üslûb çerçevesindedir. Bediüzzaman buna Seyyid Şerif'in ve Nasıruddin Tûsî'nin sade olan kelâmlarını misal verir.

Müzeyyen üslûb, manayı süslendirerek anlatmaktır. Şairlerin, hatiplerin ifadeleri ekseriya bu üslûbla olur. Bediüzzaman buna Abdülkahir Cürcaninin "Delâilü'l-İ'câz" ve "Esrârü'l-Belâğa"sındaki şa'şaalı ve parlak kelâmlarını misal verir.

Âlî üslûb ise, yüksek manaların muhteşem ifadelerle anlatılmasıdır. Kur'ân'ın üslûbu, baştan sona âlî bir üslûbtur. Belağatın zirvesinde yer alan bazı zatların bazı kelâmları da, bu üslûb çerçevesinde mütalaa edilebilir. Bediüzzaman buna Sekkakî, Zemahşerî ve İbn-i Sina'nın bazı muhteşem kelâmlarını örnek olarak gösterir. Ayrıca bu kitabın Arapça ibareli şeklini, özellikle Üçüncü Makaledeki müşevveş, fakat sağlam parçalarını misal verir.

Bu tür ifadeler, bir sayfalık, hatta bazen bir kitaplık muhtevayı bir cümleyle verebilir. Güllerin preslenmesiyle önce gülsuyu elde edilir. Gülsuyunun damıtılmasından ise, gülyağı meydana gelir. Bir gram gülyağı, litrelerce gülsuyundan daha tesirlidir, kokusu haftalarca devam eder. İşte, âlî üslûbla söylenmiş sözler de gülyağına benzer. Bu tür sözlerin etkisi aylarca, hatta yıllarca sürer; bazen bir ömür boyu devam eder.

Elhâsıl: Eğer ilâhiyat ve usûlün bahis ve tasvirinde isen, şiddet ve kuvvet ve heybeti tazammun eden üslûb-u âlîden ayrılmamak gerektir.

Eğer hitabiyat ve iknaiyatta isen, ziynet ve parlaklık ve tergîb ve terhibi tazammun eden üslûb-u müzeyyeni, elinden gelirse elden bırakma. Fakat gösteriş ve tasannu ve avâm-perestâne nümayiş etmemek gerektir.