Muhâkemât Dersleri — Sayfa 419

Eğer muamelât ve muhaverat ve âlet olan ilimlerde isen, vefa ve ihtisar ve selâmet ve selâset ve tabiîliği tekeffül eden ve sadeliğiyle cemâl-i zatiyeyi gösteren üslûb-u mücerrede iktisar et.

Üslûp nerede nasıl olmalı?

Âlî üslûp;şiddet, kuvvet ve heybeti tazammun eder. İlahiyât ve usûl bahislerinde bu üslûptan ayrılmamak gerektir.İlâhiyat:İlah ile ilgili meseleler anlamına gelir. Felsefenin ve kelâm ilminin Allah'tan bahseden kısmıdır. Metafizik ilimleri ifade eder.Usûl ise; Tefsir Usûlü, Hadis Usûlü, Fıkıh Usûlü gibi temel ilimlerin esaslarını anlatan kısmıdır.

Müzeyyen üslûp; zînet, parlaklık, terğib ve terhibi tazammun eder. Hitabiyât ve iknaiyâtta bu üslûbu elden gelirse elden bırakmamak lazımdır. Ama bunu yaparken gösteriş, yapmacıklık ve halka şirin gelecek nümayişte bulunmamak gerektir.Hitabiyat,hitab ile ilgili meseleler, hitabetle ilgili konulardır.İknaiyat ise, iknâ etmek veya râzı etmek için söylenilen sözlerdir.

Mücerred üslûp; maksadı ifadeye yeterliliği, kısa söylemeyi, selâmet, selaset ve tabiîliği tekeffül eder, sadeliği ile zâti güzelliği gösterir. Günlük muamelelerde ve konuşmalarda, ayrıca âlet ilimlerini anlatmada bununla yetinmek gerekir.

Bu meselenin hâtimesi:

Kelâmın kanaat ve istiğnâsı ve asabiyeti ise, makamın haricinde üslûbu aramamaktır.

Şöyle ki: Mânânın kametine göre bir üslûbu kestirmek istediğin vakit,

- dâhil-i makamda olan menbadan

- ve mevzuun fabrikasından,

- lâakal kelâmın tazammun ettiği mevzuun veya kıssâtın veya sanatın levâzımının parça-parçasından ve tevâbiinin kıta-kıtasından bir üslûbu dikmek,

- zaruret olmadan harice medd-i nazar etmemek, tâbir hata olmasa, harice boykotaj etmek ile elbette kelâmın kuvveti tezayüd ettiği gibi, servetin dağılmamasına en büyük esastır.

Demek, mânâ ve makam ve sanat ise, kelâmın delâlet-i vaz'iyesine yardım edebilir. Nasıl kelâm, delâlet-i vaz'iye ile mânâyı gösterir, öyle de böyle üslûp ise tabiatıyla mânâya işaret eder.