Muhâkemât Dersleri — Sayfa 420

Makamın haricinde üslûp aramamak

Her makamda söylenecek söz farklı farklı olur. Makam sahibi bir kişinin makamındaki üslûbu ile evde hane halkına olan üslûbu elbette aynı değildir ve olmamalıdır.

Kelâmın kanaat, istiğna ve asabiyeti ise makamın haricinde üslûbu aramamaktır. Şöyle ki: Terzi, müşterinin beden ölçüsüne göre elbiseyi diker. Üslûp da mananın boyuna göre olmalıdır. Yani hangi mana hangi üslûpla en iyi ifade edilecekse onu esas almak gerekir. Özür dileme makamındaki üslûp ile hesap sorma makamındaki üslûp elbette aynı olamaz. Bunu yaparken

- makam dâhilinde olan kaynaktan

- ve mevzuun fabrikasından,

- en azından kelâmın tazammun ettiği mevzuun veya kıssanın veya sanatın gereklerinin parça parçalarından ve tabi olan unsurlarının kıt'a kıt'asından bir üslûbu dikmek lazımdır.

- Zaruret olmadan harice göz atmamak, -tabir hata olmasa- dışa karşı boykot etmek gerekir.

Bu, kelâmın kuvvetini artırdığı gibi, servetin dağılmamasına da en büyük bir esas olur.

Demek mana, makam ve sanat ise, kelâmın vaz'i delaletine yardım edebilir. Nasıl kelâm, vaz'i delalet ile manayı gösterir, öyle de böyle üslûp ise tabiatıyla manaya işaret eder.

Kelâmın asabiyeti

Asabiyet, akrabalık bağlarını ifade eder, birlik ruhunu netice verir. İnsan fıtri olarak kendi akraba çevresine daha bir yakınlık hisseder. Bunun kelama yansıması, makamın gerektirdiği üslûpla yetinmek şeklinde olur.

Delâlet-i vaz'iye

Kelâmın vaz'i delaleti, hangi manayı ifade etmek için konulmuşsa, onu göstermesidir. Bu tür delaletin ana özelliği şudur: Delalet edenle delalet ettiği şey arasında zorunlu olarak aklî veya tabii bir alâka yoktur. Bu delalette akıl örfe, kültüre, ortak iletişim ve kullanıma bağlı ilişkiden hareketle medlûl hakkında bilgiye ulaşır. Mesela "kuş" lafzının kanatlarıyla uçan canlıya, başı yana sallamanın redde, el işaretlerinin ve ideolojik olarak kullanılan parmak işaretlerinin… belli manalara delalet etmeleri birer vaz'î delâlettir. Bu örneklerdeki delâlet edenlerle medlûlleri arasındaki ilişkiler aklî veya tabii olmayıp tamamen eğitim, görenek ve kültürden kaynaklanan ilişkilerdir.