Muhâkemât Dersleri — Sayfa 529

- İlahi inayetin ziyası olan soyut güzelliklerin parıltısı olan hukukullah ve hukuk-u ibadı peygamberler hareket düsturu etmişlerdir.

Hukukullah"Allah'ın üzerimizdeki hakları",hukuk-u ibâd ise, "İnsanların bizdeki haklarıdır."

- İnsan nev'i tarafından peygamberlere karşı telakki keyfiyetleri birbirine benzemektedir. Mesela hemen her peygambere kavminden karşı çıkanlar da olmuş, -haşa- "Kâhin, sahir, mecnun" demek gibi tepkiler meydana gelmiştir.

- Peygamberlerin ümmetlerine karşı muamele şekilleri de birbirine benzer. Şefkatle onlara yaklaşırlar, dünyalarının da ahiretlerinin de güzel olması için gayret gösterirler. Bunu yaparken kimseden bir beklentileri olmaz, ücretlerini ancak Allahtan isterler.

- Peygamberler şahsi menfaat peşinde koşmazlar. Kendileri için değil toplum için yaşarlar.

İşte bunlar gibi onlara "nebi" dedirten ve nübüvvete medar olan diğer durumlar

- insanoğlunun olgunluk ve yaşlılık döneminde üstadı

- ve Arap Yarımadası medresesinde âli ilimlerin kaynağı ve muallimi olan zât-ı Muhammed'de daha mükemmel ve daha parlak olarak bulunur.

Demek oluyor ki, istikrâ-yı tâm ile hususan nev-i vahidde, lâsiyyema intizam-ı muttarid üzerine müesses olan kıyas-ı hafînin iânesiyle ve kıyas-ı evlevînin teyidiyle nübüvvet-i Muhammed'i netice vermekle beraber tenkihü'l-menat denilen hususiyattan tecrit nokta-yı nazardan cemî enbiyâ, lisân-ı mu'cizâtlarıyla, vücud-u Sâni'in bir bürhan-ı bâhiresi olan Muhammed'in (aleyhissalâtü vesselâm) sıdkına şehadet ederler.

Hazreti Peygamberin kıyas yoluyla nübüvveti

Üstteki paragrafta hayli yoğun denilebilecek şekilde teknik tabirler ve kavramlar kullanılmıştır. Şöyle ki:

Bütün peygamberler mu'cizelerinin lisanıyla Allah'ın varlığına apaçık bir delil olan Hz. Muhammed'in (asm) sıdkına şehadet ederler.

İstikrâ-yı tam, yani tümevarım yolu bunu gösterir. Çünkü peygamberlerin hali tek tek incelendiğinde onlara nebi dediren hallerin Hazreti Peygamberde de olduğu görülür.

Kıyas-ı hafînin yardımı ve kıyas-ı evlevînin teyidi Hazreti Peygamberin nübüvvetini netice verir. Yani kendilerine nebi denilen zatlar birer peygamberse elbette Hz.