Yirmiikinci Söz'ün İkinci Makamı'ndan

İşte"kadere ve kazaya îmân"rüknü dahi, geniş bir vecihte sırr-ı hayatla anlaşılıyor ve sabit oluyor. Yani, nasılki âlem-i şehâdet ve mevcud hazır eşya, intizamlarıyla ve neticeleriyle hayattarlıkları görünüyor, öyle de âlem-i gaybdan sayılan geçmiş ve gelecek mahlûkâtın dahi mânen hayattar bir vücûd-u mânevîleri ve ruhlu birer sübût-u ilmîleri vardır ki, Levh-i Kaza ve Kader vasıtasıyla o mânevî hayatın eseri, mukadderât nâmıyla görünür, tezâhür eder.

* * *

(Yirmiikinci Söz'ün İkinci Makamı'ndan)

Ey esbâb-perest gafil! Esbâb, bir perdedir. Çünkü, izzet ve azamet öyle ister. Fakat iş gören, kudret-i Samedaniye'dir. Çünkü tevhid ve celâl öyle ister ve istiklali iktiza eder. Sultan-ı Ezelî'nin memurları, saltanat-ı Rubûbiyet'in icraatçıları değillerdir. Belki o saltanatın dellâllarıdırlar ve o rubûbiyetin temâşâger nâzırlarıdırlar. Ve o memurlar, o vasıtalar; kudretin izzetini, rubûbiyetin haşmetini izhar içindir. Tâ umûr-u hasise ile kudretin mübaşereti görünmesin. Acz-âlûd, fakr-pîşe olan insanî bir sultan gibi, acz ve ihtiyaç için memurları şerik-i saltanat ittihaz etmiş değildir. Demek esbâb

vaz'edilmiş, tâ aklın nazar-ı zâhirîsine karşı kudretin izzeti muhafaza edilsin. Zira âyinenin iki veçhi gibi, herşeyin bir"mülk"ciheti var ki; âyinenin mülevven yüzüne benzer, muhtelif renklere ve hâlâta medar olabilir. Biri"melekût"tur ki, âyinenin parlak yüzüne benzer. Mülk ve zâhir veçhinde, kudret-i Samedaniye'nin izzetine ve kemâline münafî hâlât vardır. Esbâb, o hâlâta hem merci, hem medar olmak için vaz'edilmişler. Fakat melekûtiyet ve hakikat cânibinde, herşey şeffaftır, güzeldir. Kudretin bizzât mübaşeretine münâsiptir, izzetine münafî değildir. Onun için esbâb sırf zâhirîdir, melekûtiyette ve hakikatte te'sir-i hakikîleri yoktur.

İşte, eğer aklın evhamda boğulmamış ise anlarsın ki: Bir kelime-i kudreti, meselâ bal arısını, ekser eşyaya bir nevi küçük fihriste yapmak ve bir sahifede, meselâ insanda, şu kitâb-ı kâinatın ekser mes'elelerini yazmak, hem bir noktada, meselâ küçücük incir çekirdeğinde, koca incir ağacının programını dercetmek ve bir harfte, meselâ kalb-i beşerde, şu âlem-i kebirin safâhatında tecelli ve ihâta eden bütün esmânın âsârını göstermek ve bir mercimek tanesi kadar mevki tutan "kuvve-i hâfıza-i insaniyede" bir kütübhane kadar yazı yazdırmak