Onbirinci Pencere

İşte ey bîçare müflis felsefî! Bu muazzam pencereye ne diyorsun? Senin tesâdüfün buna karışabilir mi?..

Onbirinci Pencere

Bütün ervah ve kulûbün dalâletten neş'et eden ıztırâbat ve keşmekeş ve ıztırâbattan neş'et eden mânevî elemlerden kurtulmaları, birtek Hâlık'ı tanımakla olur. Bütün mevcûdatı, birtek Sâni'a vermekle necât buluyorlar. Birtek Allah'ın zikriyle mutmain olurlar.

Çünkü hadsiz mevcûdat birtek zâta verilmezse –Yirmiikinci Söz'de kat'î isbat edildiği gibi– o zaman her birtek şeyi, hadsiz esbaba isnad etmek lâzım gelir ki, o halde birtek şeyin vücudu, umum mevcûdat kadar müşkül olur.Çünkü; Allah'a verse, hadsiz eşyayı bir zâta verir. Ona vermezse, herbir şeyi hadsiz esbaba vermek lâzım gelir. O vakit bir meyve, kâinat kadar müşkülât peyda eder, belki daha ziyâde müşkül olur. Çünkü; nasıl bir nefer yüz muhtelif adamın idaresine verilse, yüz müşkülât olur. Ve yüz nefer, bir zâbitin idaresine verilse, bir nefer hükmünde kolay olur.