اوچنجى درجه

امّا حكمتِ قرآنيه ايسه نقطهِٔ إستنادى، قوّت يرينه "حقّى" قبول ايدر. غايه‌ده، منفعت يرينه "فضيلت و رضاىِ إلٰهى"يى قبول ايدر. حياتده، دستورِ جدال يرينه "دستورِ تعاونى" أساس طوتار. جماعتلرڭ رابطه‌لرنده، عنصريت و ملّيت يرينه "رابطهِٔ دينى و صنفى و وطنى" قبول ايدر. غاياتى، "هوساتِ نفسانيه‌نڭ نامشروع تجاوزاتنه سد چكوب روحى معالياته تشويق و حسّياتِ علويه‌سنى تطمين ايتمكدر و إنسانى كمالاتِ إنسانيه‌يه سَوق ايدوب إنسان ايتمكدر." حقّڭ شأنى ايسه، إتّفاقدر. فضيلتڭ شأنى، تسانددر. تعاونڭ شأنى، بربرينڭ إمدادينه يتيشمكدر. دينڭ شأنى أخوّتدر، إنجذابدر. نفسِ أمّاره‌يى گمله‌مكله باغلامق، روحى كمالاته قامچيلامقله سربست بيراقمه‌نڭ شأنى، سعادتِ داريْندر. ايشته مدنيتِ حاضره، أديانِ سابقهِٔ سماويه‌دن، باخصوص قرآنڭ إرشاداتندن آلديغى محاسنله برابر، قرآنه قارشى بويله حقيقت نظرنده مغلوب دوشمشدر.

اوچنجى درجه:

بيڭلر مسائلندن يالڭز نمونه اولارق اوچ درت مسئله‌يى گوستره‌جگز. أوت قرآنڭ دستورلرى، قانونلرى، أزلدن گلديگندن أبده گيده‌جكدر. مدنيتڭ قانونلرى گبى إختيار اولوب ئولومه محكوم دگلدر. دائما گنجدر، قوّتليدر. مثلا: مدنيتڭ بتون جمعياتِ خيريه‌لرى ايله، بتون جبّارانه شديد إنضباط و نظاماتلريله، بتون أخلاقى تربيه‌گاهلريله، قرآنِ حكيمڭ ايكى مسئله‌سنه قارشى معارضه ايده‌ميوب مغلوب دوشمشلردر. مثلا:

قرآنڭ بو غلبهِٔ إعجازكارانه‌سنى بر مقدّمه ايله بيان ايده‌جگز. شويله كه:

"إشارات الإعجاز"ده إثبات ايديلديگى گبى· بتون إختلالاتِ بشريه‌نڭ معدنى بر كلمه اولديغى گبى، بتون أخلاقِ سيّئه‌نڭ منبعى دخى بر كلمه‌در.

برنجى كلمه:

"بن طوق اولايم، باشقه‌سى آجلقدن ئولسه بڭا نه."

ايكنجى كلمه:

"سن چاليش، بن ييه‌يم."

أوت حياتِ إجتماعيهِٔ بشريه‌ده خواص و عوام، يعنى زنگينلر و فقيرلر، موازنه‌لريله راحتله ياشارلر. او موازنه‌نڭ أساسى ايسه: خواص طبقه‌سنده مرحمت و شفقت، آشاغيسنده حرمت و إطاعتدر. شيمدى برنجى كلمه، خواص طبقه‌سنى ظلمه، أخلاقسزلغه، مرحمتسزلگه سَوق ايتمشدر. ايكنجى كلمه، عوامى كينه، حسده، مبارزه‌يه سَوق ايدوب راحتِ بشريه‌يى بر قاچ عصردر سلب ايتديگى گبى· شو عصرده سعى، سرمايه ايله مبارزه نتيجه‌سى هركسجه معلوم اولان آوروپا حادثاتِ عظيمه‌سى ميدانه گلدى. ايشته مدنيت، بتون جمعياتِ خيريه ايله و أخلاقى مكتبلريله و شديد إنضباط و نظاماتيله، بشرڭ او ايكى طبقه‌سنى مصالحه ايده‌مديگى گبى، حياتِ بشرڭ ايكى مدهش ياره‌سنى تداوى ايده‌مه‌مشدر. قرآن، برنجى كلمه‌يى أساسندن "وجوبِ زكات" ايله قلع ايدر، تداوى ايدر. ايكنجى كلمه‌نڭ أساسنى "حرمتِ ربا" ايله قلع ايدوب تداوى ايدر. أوت، آيتِ قرآنيه عالم قپوسنده طوروب ربايه ياساقدر دير. "غاوغه قپوسنى قپامق ايچون بانقه قپوسنى قپايڭز" دييه‌رك إنسانلره فرمان ايدر. شاكردلرينه "گيرمه‌يڭز" أمر ايدر.

ايكنجى أساس:

مدنيت، تعدّدِ أزواجى قبول ايتمييور. قرآنڭ او حكمنى كندينه مخالف حكمت و مصلحتِ بشريه‌يه منافى تلقّى ايدر. أوت أگر إزدواجده‌كى حكمت، يالڭز قضاىِ شهوت اولسه، تعدّد بِالعكس اولمالى. حالبوكه، حتّى بتون حيواناتڭ شهادتيله و إزدواج ايدن نباتاتڭ تصديقيله ثابتدر كه· إزدواجڭ حكمتى و غايه‌سى، تناسلدر. قضاىِ شهوت لذّتى ايسه، او وظيفه‌يى گورديرمك ايچون رحمت طرفندن ويريلن بر اجرتِ جزئيه‌در. مادام حكمةً، حقيقةً، إزدواج نسل ايچوندر، نوعڭ بقاسى ايچوندر. ألبته، بر سنه‌ده يالڭز بر دفعه تولّده قابل و آيڭ يالڭز ياريسنده قابلِ تلقّح اولان و أللى سنه‌ده يأسه دوشن بر قادين، أكثرى وقتده تا يوز سنه‌يه قدر قابلِ تلقيح بر أركگه كافى گلمديگندن، مدنيت پك چوق فاحشه‌خانه‌لرى قبول ايتمگه مجبوردر.