ايكنجى ضيا

ايكنجى ضيا:

حكمتِ قرآنيه‌نڭ قارشيسنده ميدانِ معارضه‌يه چيقان فلسفهِٔ بشريه‌نڭ، حكمتِ قرآنه قارشى نه درجه سقوط ايتديگنى اون ايكنجى سوزده ايضاح و تمثيل ايله تصوير و سائر سوزلرده إثبات ايتديگمزدن اونلره حواله ايدوب شيمديلك باشقه بر جهتده كوچك بر موازنه ايدرز. شويله كه:

فلسفه و حكمتِ إنسانيه، دنيايه ثابت باقار· موجوداتڭ ماهيتلرندن، خاصيتلرندن تفصيلاً بحث ايدر. صانعنه قارشى وظيفه‌لرندن بحث ايتسه ده، إجمالاً بحث ايدر. عادتا كائنات كتابنڭ يالڭز نقش و حروفلرندن بحث ايدر، معناسنه أهمّيت ويرمز. قرآن ايسه، دنيايه گچيجى، سيّال، آلداتيجى، سيّار، قرارسز، إنقلابجى اولارق باقار. موجوداتڭ ماهيتلرندن، صورى و مادّى خاصيتلرندن إجمالاً بحث ايدر. فقط صانع طرفندن توظيف ايديلن وظائفِ عبوديتكارانه‌لرندن و صانعڭ إسملرينه نه وجهله و ناصل دلالت ايتدكلرى و أوامرِ تكوينيهِٔ إلٰهيه‌يه قارشى إنقيادلرينى تفصيلاً ذكر ايدر. ايشته فلسفهِٔ بشريه ايله حكمتِ قرآنيه‌نڭ شو تفصيل و إجمال خصوصنده‌كى فرقلرينه باقه‌جغز كه، محضِ حق و عينِ حقيقت هانگيسيدر گوره‌جگز.

ايشته ناصل ألمزده‌كى ساعت، صورةً ثابت گورونويور. فقط ايچنده‌كى چرخلرڭ حركاتيله، دائمى ايچنده بر زلزله و آلَت و چرخلرينڭ إضطرابلرى واردر. عينًا اونڭ گبى· قدرتِ إلٰهيه‌نڭ بر ساعتِ كبراسى اولان شو دنيا، ظاهرى ثابتيتيله برابر دائمى زلزله و تغيّرده، فنا و زوالده يووارلانيور. أوت دنيايه زمان گيرديگى ايچون، گيجه و گوندوز، او ساعتِ كبرانڭ ثانيه‌لرينى صايان ايكى باشلى بر ميل حكمنده‌در. سنه، او ساعتڭ دقيقه‌لرينى صايان بر إبره وضعيتنده‌در. عصر ايسه، او ساعتڭ ساعتلرينى تعداد ايدن بر ايگنه‌در. ايشته زمان، دنيايى أمواجِ زوال اوستنه آتار. بتون ماضى و إستقبالى عدمه ويروب، يالڭز زمانِ حاضرى وجوده بيراقير.

شيمدى زمانڭ دنيايه ويرديگى شو شكل ايله برابر، مكان إعتباريله دخى ينه دنيا زلزله‌لى، غيرِ ثابت بر ساعت حكمنده‌در. چونكه جوِّ هوا مكانى چابوق تغيّر ايتديگندن، بر حالدن بر حاله سرعةً گچديگندن بعض گونده بر قاچ دفعه بلوطلر ايله طولوب بوشالمقله، ثانيه صايان ميلڭ صورتِ تغيّرى حكمنده بر تغيّر ويرييور. شيمدى، دنيا خانه‌سنڭ طابانى اولان مكانِ أرض ايسه، يوزى موت و حياتجه، نبات و حيوانجه پك چابوق تبدّل ايتديگندن دقيقه‌لرى صايان بر ميل حكمنده، دنيانڭ شو جهتى گچيجى اولديغنى گوسترر. زمين يوزى إعتباريله بويله اولديغى گبى، بطننده‌كى إنقلابات و زلزله‌لرله و اونلرڭ نتيجه‌سنده جبالڭ چيقمه‌لرى و خسفلر وقوع بولماسى، ساعتلرى صايان بر ميل گبى دنيانڭ شو جهتى آغيرجه مرور ايديجيدر، گوسترر. دنيا خانه‌سنڭ طاوانى اولان سما مكانى ايسه، أجراملرڭ حركاتيله، قويروقلى ييلديزلرڭ ظهوريله، كسوفات و خسوفاتڭ وقوع بولماسيله، ييلديزلرڭ سقوط ايتمه‌لرى گبى تغيّرات گوسترر كه· سماوات دخى ثابت دگل· إختيارلغه، خرابيته گيدييور. اونڭ تغيّراتى، هفته‌لق ساعتده گونلرى صايان بر ميل گبى چندان آغير و گج اولويور. فقط هر حالده گچيجى و زوال و خرابيته قارشى گيتديگنى گوسترر.

ايشته دنيا، دنيا جهتيله شو يدى ركن اوزرنده بنا ايديلمشدر. شو ركنلر، دائم اونى صارصييور. فقط شو صارصيلان و حركت ايدن دنيا، صانعنه باقديغى وقت، او حركات و تغيّرات، قلمِ قدرتڭ مكتوباتِ صمدانيه‌يى يازماسى ايچون او قلمڭ ايشلمه‌سيدر. او تبدّلاتِ أحوال ايسه، أسماءِ إلٰهيه‌نڭ جلوهِٔ شئوناتنى آيرى آيرى توصيفات ايله گوسترن، تازه‌له‌نن آيينه‌لريدر. ايشته دنيا، دنيا إعتباريله هم فنايه گيدر، هم ئولمگه قوشار، هم زلزله ايچنده‌در. حقيقتده آقار صو گبى رحلت ايتديگى حالده، غفلت ايله صورةً إنجماد ايتمش، فكرِ طبيعتله كثافت و كدورت پيدا ايدوب آخرته پرده اولمشدر. ايشته فلسفهِٔ سقيمه تدقيقاتِ فلسفه ايله و حكمتِ طبيعيه ايله و مدنيتِ سفيهه‌نڭ جاذبه‌دار لهوياتيله، سرخوشانه هوساتيله او دنيانڭ هم جمودتنى زياده ايدوب غفلتى قالينلاشديرمش، هم كدورتله بولانماسنى تضعيف ايدوب صانعى و آخرتى اونوتديرييور.