Sünnet-i Seniyye Ris. — Sayfa 104

ve hakîkatlı fenn-i tıbb "Şâfî" ismine ve fenn-i hendese "Mukaddir" ismine ve hâkeza.. herbir fen, bir isme dayandığı ve onda nihâyet bulduğu gibi, bütün fünun ve kemâlât-ı beşeriye ve tabakât-ı kümmelîn-i insaniyenin hakîkatları, esmâ-i İlâhiye'ye istinad eder.

Hattâ muhakkikîn-i evliyânın bir kısmı demişler: "Hakikî hakâik-i eşya, esmâ-i İlâhiyedir. Mâhiyet-i eşya ise, o hakâikın gölgeleridir. Hattâ birtek zîhayât şeyde, yalnız zâhir olarak yirmi kadar esmâ-i İlâhiye'nin cilve-i nakşı görünebilir." Şu ince ve dakik ve pek büyük ve geniş hakîkatı, bir temsil ile fehme takribe çalışacağız. İki üç ayrı ayrı elek ile elemek suretinde tahlil edeceğiz. Ne kadar uzun beyan etsek yine kısadır. Usanmamak gerek. Şöyle:

Nasılki, gâyet mahir bir tasvirci ve heykeltraş bir zât, gâyet güzel bir çiçekle ve insan cins-i latîfinden gâyet güzel bir hasnânın suret ve heykelini yapmak istese; evvelâ, o iki şeyin umumî şekillerini bâzı hatlarla tayin eder. Şu tayini, bir tanzim iledir, bir takdir ile yapıyor. Hendeseye istinaden hudud tayin ediyor. Şu tanzim ve takdir, bir hikmet ve ilim ile yapıldığını gösteriyor ki; tanzim ve tahdid fiilleri, ilim ve hikmet pergeliyle dönüyor. Öyle ise, tanzim ve tahdid arkasında, ilim ve hikmet