Birinci Cümle

Şu âyet haktır. Akla münafî olamaz. Hakîkattır. Mücazefe, mübalağa içinde bulunamaz. Halbuki zâhir düşündürür.

BİRİNCİ CÜMLE:Adâlet-i mahzânın en büyük düsturunu vaz'ediyor. Der ki: Bir mâsumun hayatı, kanı, hattâ umum beşer için olsa da heder olmaz. İkisi nazar-ı kudrette bir olduğu gibi, nazar-ı adâlette de birdir. Cüz'iyatın küllîye nisbeti bir olduğu gibi, hakkın dahi mîzan-ı adâlete karşı aynı nisbettir. O nokta-i nazardan, hakkın küçüğü büyüğü olamaz.

Lâkin adâlet-i izafiye cüz'ü külle feda eder. Fakat muhtar cüz'ün sarihan veya zımnen ihtiyar ve rıza vermek şartıyla... Ene'ler, nahnü'ye inkılâb edip, mezcî cemaat ruhu tevellüd

ederek, külle feda olmak için ferd zımnen rızâdâde olabilir.

Bâzen nur, nar göründüğü gibi şiddet-i belâgât da mübalağa görünür.

Şurada nükte-i belâgât üç noktadan terekküb ediyor:

Birincisi:Beşerin fıtratındaki istidâd-ı isyan ve tehevvür, gayr-ı mahdut olduğunu göstermektir. Hayra olduğu gibi, şerre dahî insanın kâbiliyeti nâmütenahî gibidir. Hodgâmlık ile öyle insan olur ki, heves ve ihtirasına mâni her şeyi, hattâ elinden gelirse dünyayı harab ve nev-i beşeri mahvetmek ister.

İkincisi:İstidâd-ı fıtrînin hâriçte derece-i kuvvetini izharla, mümkünü vâkî suretinde göstererek, nefsi zecr eder –demek o damar-ı gadr ve isyan çekirdeği güya bilkuvveden bilfiile çıkıp, imkânatı vukuata inkılâb ederek, müstaid olduğu semeratı verip, bir şecere-i zakkum suretinde hayâlin nasbü'l-aynına vaz eder– tâ matlub olan teneffür ve inzicarı, nefsin dibine kadar işletilsin.

İrşadî belâgât böyle olur.

Üçüncüsü: Kaziye-i mutlaka bâzen külliye ve kaziye-i vaktiye-i münteşire bâzen dâime suretinde görünür. Halbuki bir ferd, bir zamanda