İkinci Cümle

İKİNCİ CÜMLE

İhyâ, mâna-yı zâhiriyy-i mecazî itibariyle, hasenenin gayr-ı mahdut tezauf düsturunu gösterir. Mâna-yı aslî itibariyle halk ve icadda şirk ve iştiraki, esasıyla "hedm" eden bir bürhana remizdir. Zira bu cümle ile beraber

tarafeyndeki teşbih, iktidar manasını ifham ettiğini dahi nazara alınsa, mantıkan aks-i nakîz kaidesiyle istilzam ediyor ki,

demek işareten delâlet ediyor.

Mâdem ki insanın, mümkünatın kudreti, bilbedâhe semâvatın, Küre-i Arz'ın halkına, icadına muktedir değildir. Bir taşın, hiçbir şeyin halkına da muktedir olamaz.

Demek Arz'ı ve bütün nücum ve şümusu tesbih taneleri gibi kaldıracak, çevirecek kuvvetli bir ele mâlik olmayan kimse, kâinatta dâvâ-yı halk ve iddia-yı icad edemez.

Sun'î tasarrufât-ı beşeriye ise, fıtratta câri olan nevamis-i İlâhînin sereyanlarını keşf ile, tevfik-i hareket edip, lehinde istimâl etmektir.

İşte bu derece bürhanda vuzuh, parlaklık Kur'ân'ın rumuz-u i'cazındandır. Gelecek âyet bunu isbât edecektir.

Zira kudret zâtiyedir. Acz tahallül edemez. Melekûtiyete taalluk eder. Mevanî tedahül edemez. Nisbeti kanunîdir. Cüz ve küll, cüz'î ve küllî hükmüne geçer.

BİRİNCİ NOKTA:Kudret-i ezeliye, Zât-ı Akdes'e, lâzıme-i zaruriye-i naşie-i zâtiyedir. Acz zıddı olduğundan bizzarure, zaruriye-i zâtiye ile, zıddının melzumu olan zâta ârız olmaz. Mâdem zâta ârız olamaz, kudrete bizzarure tahallül edemez. Mâdem ki tahallül edemez, kudrette merâtib bizzarure olamaz. Zira merâtibin vücudu, ezdadın tedahülüyledir. Meselâ harârette merâtib, bürudetin tahallülüyledir. Hüsündeki derecât, kubhun tedahülüyledir.

Mümkünatta hakikî lüzum-u zâtî-i tabiî olmadığından, kâinatta ezdad birbirine girebilmiş. Merâtib tevellüd edip, ihtilâfât ile tegayyürât neş'et etmiştir.