Sünuhat Tüluhat İşârat — Sayfa 57

olan vesait-i tabiiye-i münakale içinde dolaşması sebebiyle; tearüf ticareti, teavün iştirak-i mesaîyi intac ettikleri gibi, temas dahi telahûk-u efkârı, rekabet de müsabakatı tevlid ederler.

Ve bütün sanayinin mâderi olan demir mâdeni kesretle içinde bulunduğundan, o demir, medeniyetlerine öyle bir silâh-ı kuvvet vermiştir ki, dünyanın bütün enkaz-ı medeniyetlerini gasb ve garât edip, gâyet ağır bastı, mîzan-ı zeminin muvâzenesini bozdu.

Hem de herşeyi geç almak, geç bırakmak şanından olan bürudet-i mûtedilane, sa'ylerine sebât ve metanet verip, medeniyetlerini idâme etmiştir.

Hem de ilme istinad ile devletlerinin teşekkülü, mütekâbil kuvvetlerinin tesadümü, gaddarâne istibdadlarının iz'acatı, engizisyonane taassublarının aksü'l-amel yapan tazyikatı, mütevazî unsurlarının rekabetle müsabakatı, Avrupalıların istidatlarını inkişaf ettirip, mezâya ve fikr-i milliyeti uyandırdı.

İKİNCİ SEBEP:Nokta-i istinaddır. Evet herbir Hristiyan başını kaldırıp, müteselsil ve mütedâhil maksadların birine el atsa arkasına bakar ki; istinad edecek, kuvve-i mânevîsine dâima imdât edip hayat verecek gâyet kavî