Birincisi

Madem aklen bu dört yoldan başka yol yoktur. Evvelki üç yol muhâl, battal, mümtenî, gayr-ı kâbil oldukları kat'î isbat edilse, bizzarûre ve bilbedâhe dördüncü yol olan tarîk-i Vahdâniyet şeksiz, şüphesiz sabit olur.

AMMA BİRİNCİ YOL Kİ: Esbâb-ı âlemin içtimâıyla teşkîl-i eşya ve vücûd-u mahlûkattır.Pek çok muhâlâtından yalnız üç tanesini zikrediyoruz.

Birincisi:Bir eczahanede, gayet muhtelif maddelerle dolu, yüzer kavanoz şişeler bulunuyor. O edviyelerden, zîhayat bir macun istenildi. Hem hayattar, hârika bir tiryak, onlardan yapılmak icab etti. Geldik, o eczahanede o zîhayat macunun ve hayattar tiryakın çoklukla efradını gördük. O macunlardan her birisini tedkik ettik.

Görüyoruz ki, o kavanoz şişelerden her birisinden, bir mîzan-ı mahsus ile, bir iki dirhem bundan, üç dört dirhem ötekinden, altı yedi dirhem başkasından ve hâkezâ.. muhtelif miktarlarda eczalar alınmış. Eğer birinden bir dirhem ya noksan veya fazla alınsa, o macun zîhayat olamaz, hasiyetini gösteremez. Hem o hayattar tiryakı da tedkik ettik. Herbir kavanozdan bir mîzan-ı mahsus ile bir madde

alınmış ki, zerre miktarı noksan veya ziyade olsa, tiryak hassasını kaybeder. O kavanozlar elliden ziyade iken, her birisinden ayrı bir mîzan ile alınmış gibi, ayrı ayrı miktarda eczaları alınmış.

Acaba hiçbir cihette imkân ve ihtimal var mı ki, o şişelerden alınan muhtelif miktarlar, şişelerin garip bir tesadüf veya fırtınalı bir havanın çarpmasıyla devrilmesinden, herbirisinden alınan miktar kadar, yalnız o miktar aksın, beraber gitsinler ve toplanıp o macunu teşkil etsinler? Acaba bundan daha hurâfe, muhâl, bâtıl birşey var mı? Eşek muzaaf bir eşekliğe girse, sonra insan olsa, "Bu fikri kabul etmem" diye kaçacaktır.

İşte bu misal gibi.. herbir zîhayat, elbette zîhayat bir macundur ve herbir nebat, hayattar bir tiryak gibidir ki çok müteaddit eczalardan, çok muhtelif maddelerden, gayet hassas bir ölçü ile alınan maddelerden terkip edilmiştir.Eğer esbâba, anâsıra isnad edilse ve "esbâb îcad etti" denilse; aynen eczahanedeki macunun, şişelerin devrilmesinden vücûd bulması gibi, yüz derece akıldan uzak, muhâl ve bâtıldır.

Elhâsıl:Şu eczahâne-i kübrâ-yı âlemde,