Tabiat Risalesi — Sayfa 24

bir çam çekirdeği, koca çam ağacının bütün cihâzâtını yetiştiriyor.

(Hâşiye): Evet, eğer intisap olsa, o çekirdek, kader-i İlâhîden bir emir alır, o hârika işlere mazhar olur. Eğer o intisap kesilse, o çekirdeğin hilkati, koca çam ağacının hilkatinden daha ziyade cihâzât ve iktidar ve sanatı iktiza eder. Çünkü, dağdaki kudret eseri olan mücessem çam ağacının bütün âzâları ve cihâzâtıyla, o çekirdekteki kader eseri olan mânevî ağaçta mevcut bulunması lâzım gelir. Çünkü o koca ağacın fabrikası, o çekirdektir. İçindeki kaderî ağaç, kudretle hariçte tezâhür eder, cismânî çam ağacı olur.

Eğer o intisap kesilse, o memuriyetten terhis edilse, yapacağı işlerin cihâzâtını ve kuvvetini, belinde ve bileğinde taşımağa mecburdur. O vakit, o küçücük bileğindeki kuvvet miktarınca ve belindeki cephane adedince iş görebilir. Evvelki vaziyette gayet kolaylıkla gördüğü işleri bu vaziyette ondan istenilse, elbette bileğinde bir ordu kuvvetini ve belinde bir padişahın cihâzât-ı harbiye fabrikasını yüklemek lâzım gelir ki, güldürmek için acip hurâfeleri ve masalları hikâye eden maskaralar dahi bu hayalden utanıyorlar!..

Elhâsıl:Vâcibü'l-Vücûd'a her mevcudu vermek, vücûb derecesinde bir suhûleti var. Ve tabiata îcad cihetinde vermek, imtinâ derecesinde müşkül ve hâric-i daire-i akliyedir.