Tabiat Risalesi kitabının 23. sayfası — İkinci Muhal bölümü. Yukarıdaki okuyucu bu sayfadan açılır; metin aşağıda basılı nüsha görünümüyle.

rubûbiyetinde ve îcâd-ı eşyada başkalarının müdahalesi, şerik-i zâtî gibi mümtenî ve muhâldir.

Amma ikinci muhâldeki müşkülât ise:

Müteaddit risalelerde isbat edildiği gibi, eğer bütün eşya Vâhid-i Ehad'e verilse, bütün eşya, bir tek şey gibi suhûletli ve kolay olur. Eğer esbaba ve tabiata verilse, bir tek şey, umum eşya kadar müşkülâtlı olduğu, müteaddit ve kat'î bürhanlarla isbat edilmiş. Bir bürhanın hülâsası şudur ki:

Nasılki bir adam, bir padişaha askerlik veya memuriyet cihetiyle intisap etse, o memur ve o asker, o intisap kuvvetiyle, yüzbin defa kuvvet-i şahsiyesinden fazla işlere medar olabilir. Ve padişahı nâmına bazen bir şahı esir eder. Çünkü gördüğü işlerin ve yaptığı eserlerin cihâzâtını ve kuvvetini kendi taşımıyor ve taşımaya mecbur olmuyor. O intisap münasebetiyle, padişahın hazineleri ve arkasındaki nokta-i istinadı olan ordu; o kuvveti, o cihâzâtı taşıyor. Demek gördüğü işler, şahane olarak bir padişahın işi gibi ve gösterdiği eserler, bir ordu eseri misillû hârika olabilir. Nasılki karınca, o memuriyet cihetiyle Fir'avun'un sarayını harab ediyor... Sinek o intisap ile Nemrud'u gebertiyor... Ve o intisap ile, buğday tanesi gibi

Tabiat Risalesi — Sayfa 23

Tabiat Risalesi uygulamada, çevrimdışı