Tabiat Risalesi — Sayfa 32

ayrı bir tertip ve te'lif ister. Ve maddelerini hem getirmek, hem yerleştirmek ve hem de vücûda lâzım olan her şeyi dercetmek için, bütün bütün başka bir tezgâh ister. Haydi, farz-ı muhâl olarak, tabiata bir matbaa nazarıyla baktık. Fakat bir matbaaya ait olan tanzim ve basmak, yani muayyen intizamını kalıba sokmaktan başka, o tanzimin îcadından, îcadları yüz derece daha müşkül bir zîhayatın cismindeki maddeleri, aktâr-ı âlemden mîzan-ı mahsusla ve has bir intizamla îcad etmek ve getirmek ve matbaa eline vermek için, yine o matbaayı îcad eden Kadîr-i Mutlak'ın kudret ve iradesine muhtaçtır. Demek bu matbaalık ihtimali ve farzı, bütün bütün manasız bir hurâfedir.

İşte bu saat ve kitap misalleri gibi,Sâni-i Zülcelâl, Kadîr-i Külli Şey esbâbı halketmiş, müsebbebatı da halkediyor. Hikmetiyle, müsebbebatı esbâba bağlıyor. Kâinatın harekâtının tanzimine dair kavânîn-i Âdetullahtan ibaret olan şerîat-ı fıtriye-i kübrâ-yı İlâhiye'nin bir cilvesini ve eşyadaki o cilvesine, yalnız bir âyine ve bir mâ'kes olan tabiat-ı eşyayı iradesiyle tayin etmiştir. Ve o tabiatın vücûd-u hâricîye mazhar olan vechini, kudretiyle îcad etmiş ve eşyayı o tabiat üzerinde halketmiş, birbirine mezcetmiş. Acaba gayet derecede