Tabiat Risalesi — Sayfa 35

ve men-i iştirak ve tard-ı şerik, ne derece o hâkimiyetin zarurî bir lâzımı ve vâcib bir muktezası olduğunu kıyas edebilirsen et.

Amma ikinci şık şüphen ki:Bazı esbâb, bazı cüz'iyatın bazı ubûdiyetlerine mercî olsa, o Mâbud-u Mutlak olan Zât-ı Vâcibü'l-Vücûd'a müteveccih zerrâttan seyyârata kadar mahlûkatın ubûdiyetlerinden ne noksan gelir?

Elcevap:Şu kâinatın Hàlık-ı Hakîm'i, kâinatı bir ağaç hükmünde halkedip, en mükemmel meyvesini zîşuur ve zîşuurun içinde en câmî meyvesini insan yapmıştır. Ve insanın en ehemmiyetli, belki insanın netice-i hilkati ve gaye-i fıtratı ve semere-i hayatı olan şükür ve ibâdeti, o Hâkim-i Mutlak ve Âmir-i Müstakîl, kendini sevdirmek ve tanıttırmak için kâinatı halkeden o Vâhid-i Ehad, bütün kâinatın meyvesi olan insanı ve insanın en yüksek meyvesi olan şükür ve ibâdetini başka ellere verir mi? Bütün bütün hikmetine zıt olarak, netice-i hilkati ve semere-i kâinatı abes eder mi? Hâşâ ve kellâ...

Hem hikmetini ve rubûbiyetini inkâr ettirecek bir tarzda mahlûkatın ibâdetlerini başkalara vermeye rıza gösterir mi, hiç müsaade eder mi?