Dördüncü Vecih

Hakikat nazarında sebeb-i adâvet ve şer olan fenalıklar, şer ve toprak gibi kesiftir; başkasına sirâyet ve in'ikâs etmemek gerektir. Başkası ondan ders alıp şer işlese, o başka mes'eledir. Muhabbetin esbâbı olan iyilikler, muhabbet gibi nurdur; sirâyet ve in'ikâs etmek, şe'nidir. Ve ondandır ki,"Dostun dostu dosttur."sözü, durûb-u emsâl sırasına geçmiştir. Hem onun içindir ki,"Bir göz hatırı için çok gözler sevilir." sözü umumun lisanında gezer.

İşte ey insafsız adam! Hakikât böyle gördüğü halde, sevmediğin bir adamın, sevimli, mâsum bir kardeşine ve taallûkâtına adâvet etmek; ne kadar hilâf-ı hakikât olduğunu hakikat-bîn isen anlarsın...

DÖRDÜNCÜ VECİH:Hayât-ı şahsiye nazarında dahi zulümdür. Şu Dördüncü Vechin esası olarak birkaç düsturu dinle:

Birincisi:Sen, mesleğini ve efkârını hak bildiğin vakit, "Mesleğim haktır veya daha güzeldir." demeye hakkın var. Fakat "Yalnız hak benim mesleğimdir." demeye hakkın yoktur.

sırrınca, insafsız nazarın ve düşkün fikrin hakem olamaz. Başkasının mesleğini butlân ile mahkûm edemez.

İkinci Düstur:Senin üzerine haktır ki;her söylediğin hak olsun. Fakat her hakkı söylemeğe senin hakkın yoktur. Her dediğin doğru olmalı; fakat her doğruyu demek doğru değildir.Zira, senin gibi niyeti hâlis olmayan bir adam, nasihatı bazen damara dokundurur; aksü'l-amel yapar.

Üçüncü Düstur: Adâvet etmek istersen, kalbindeki adâvete adâvet et, onun ref'ine çalış. Hem, en ziyâde sana zarar veren nefs-i emmârene ve hevâ-i nefsine adâvet et, ıslahına çalış. O muzır nefsin hatırı için mü'minlere adâvet etme. Eğer düşmanlık etmek istersen; kâfirler, zındıklar çoktur; onlara adâvet et.Evet, nasılki muhabbet sıfatı, muhabbete lâyıktır; öyle de adâvet hasleti, her şeyden evvel kendisi adâvete lâyıktır. Eğer hasmını mağlûb etmek istersen, fenalığına karşı iyilikle mukabele et. Çünkü eğer fenalıkla mukabele edersen, husûmet tezayüd eder. Zâhiren mağlûb bile olsa, kalben kin bağlar, adâveti idâme eder. Eğer iyilikle mukabele etsen nedâmet eder, sana dost olur.