Zühret-ün Nur — Sayfa 118

Bu kâinattaki esbabın, tabiatıyla bu mevcûdâta müdahaleleri var. Herşey bir sebebe bakar. Meyveyi ağaçtan, hububatı topraktan istemeli. En cüz'î, en küçük bir şey'i de Allahtan istemek ve Allah'a yalvarmak ne demektir?

O vakit nûr-u Kur'ân ile sırr-ı tevhid, şu gelecek surette inkişaf etti. Kalbim, o mütefelsif nefsime dedi: "En cüz'î ve en küçük şey; en büyük şey gibi, doğrudan doğruya bütün bu kâinât Hâlık'ının kudretinden gelir ve hazinesinden çıkar. Başka surette olamaz. Esbab ise bir perdedir. Çünkü en ehemmiyetsiz ve en küçük zannettiğimiz mahluklar, bâzen san'at ve hilkât cihetinde en büyüğünden daha büyük olur. Sinek tavuktan san'atça ileri geçmezse de, geri de kalmaz. Öyle ise, büyük küçük tefrik edilmeyecek. Ya bütünü esbab-ı maddiyeye taksim edilecek veyahut bütünü birden birtek zâta verilecektir. Birinci şık muhâl olduğu gibi, bu şık vâcibdir, zarurîdir. Çünkü bir tek zâta, yâni bir Kadîr-i Ezelî'ye verilse; mâdem bütün mevcûdâtın intizamât ve hikmetleriyle vücudu kat'î tahakkuk eden ilmi, herşeyi ihâta ediyor.. ve mâdem ilminde herşeyin miktarı taayyün ediyor.. ve mâdem bilmüşâhede her vakit hiçten, nihâyetsiz suhûletle,