Ene ve Zerre — Sayfa 8

muhît, hudutsuz, şeriksiz olduğu için onlara hükmedilmez ve ne oldukları bilinmez ve hissolunmaz. Öyle ise; hakikî nihâyet ve hadleri olmadığından, farazî ve vehmî bir haddi çizmek lâzım geliyor. Onu da enâniyet yapar. Kendinde bir rubûbiyet-i mevhume, bir mâlikiyet, bir kudret, bir ilim tasavvur eder; bir hat çizer. Onun ile muhît sıfatlara bir hadd-i mevhum vaz'eder. "Buraya kadar benim, ondan sonra O'nundur." diye bir taksimât yapar. Kendindeki ölçücükler ile, onların mâhiyetini yavaş yavaş anlar. Meselâ: Daire-i mülkünde mevhum rubûbiyetiyle, daire-i mümkinatta Hàlık'ının Rubûbiyet'ini anlar ve zâhir mâlikiyetiyle, Hàlık'ının hakikî mâlikiyetini fehmeder ve "Bu hâneye mâlik olduğum gibi, Hàlık da şu kâinatın mâlikidir." der ve cüz'î ilmiyle O'nun ilmini fehmeder ve kesbî sanatçığıyla O Sâni-i Zülcelâl'in ibdâ-i sanatını anlar. Meselâ: "Ben şu evi nasıl yaptım ve tanzim ettim; öyle de şu dünya hânesini birisi yapmış ve tanzim etmiş." der. Ve hakeza... Bütün sıfat ve şuûnât-ı İlâhiye'yi bir derece bildirecek, gösterecek binler esrarlı ahval ve sıfat ve hissiyât, "ene"de münderiçtir.

Demek "ene", âyine-misâl ve vâhid-i kıyasî ve âlet-i inkişaf ve mâna-yı harfî gibi; mânası