Esasat-ı Nuriye — Sayfa 170

54-«Cumhur-u avâmı, burhandan ziyade,me'hazdaki kudsiyet imtisâle sevk eder.» (Mektubat sh: 470)

55-«Mantıkça mukarrerdir ki, zihin, melzumdan tebeî olarak lâzıma intikal eder ve lâzımın lâzımına tabiî olarak etmez. Etse de, ikinci bir teveccüh ve kasıtla eder. Bu ise gayr-ı tabiîdir.

Meselâ, hükmün me'hazı olan şeriat kitapları melzum gibidir.Delili olan Kur'ân ise, lâzımdır.Muharrik-i vicdan olan kudsiyet,lâzımın lâzımıdır. Cumhurun nazarı kitaplara temerküz ettiğinden, yalnız hayal meyal lâzımı tahattur eder. Lâzımın lâzımını nâdiren tasavvur eder.Bu cihetle,vicdan lâkaytlığa alışır,cumudet peyda eder.

Eğer zaruriyat-ı diniyede doğrudan doğruya Kur'ân gösterilseydi,zihin tabiî olarak müşevvik-i imtisal ve mûkız-ı vicdan ve lâzım-ı zâtî olan kudsiyete intikal ederdi.Ve bu suretle kalbe meleke-i hassasiyet gelerek, imanın ihtaratına karşı asamm kalmazdı.

Demek,şeriat kitapları, birer şeffaf cam mâhiyetinde olmak lâzım gelirken, mürur-u zamanla,mukallitlerin hatâsı yüzünden paslanıp hicap olmuşlardır.Evet bu kitaplar, Kur'ân'a tefsir olmak lâzımken, başlı başına tasnifat(46) hükmüne geçmişlerdir.

Hâcât-ı diniyede cumhurun enzarını doğrudan doğruya,câzibe-i i'câz ile revnakdar ve kudsiyetle hâledar ve daima iman vasıtasıyla vicdanı ihtizaza getiren hitab-ı Ezelî nin timsali bulunan Kur'ân'a çevirmek üç tarikledir:

1. Ya müellifînin bihakkın lâyık oldukları derin bir hürmeti, emniyeti tenkitle kırıp o hicabı izale etmektir. Bu ise tehlikedir, insafsızlıktır, zulümdür.

2. Yahut,tedricî bir terbiye-i mahsusayla kütübü şeriatı şeffaf birer tefsir suretine çevirip,içinde Kur'ân'ı göstermektir:Selef-i Müçtehidînin kitapları gibi,Muvatta, Fıkh-ı Ekber gibi. Meselâ, bir adam İbni Hacer'e nazar ettiği vakit, Kur'ân'ı anlamak ve Kur'ân'ın ne dediğini öğrenmek maksadıyla nazar etmeli. Yoksa İbni Hacer'in ne dediğini anlamak maksadıyla değil.Bu ikinci tarik de zamana muhtaçtır.