Beşinci Telvih

Evet herbir âyinede görünen Güneş'in misalleri, Güneş'indir ve onunla münasebetdardır denilse, haktır; fakat o güneşçiklerin âyinesine Küre-i Arz takılmaz ve onun câzibesiyle bağlanmaz!

BEŞİNCİ TELVİH:Tarîkatın gayet mühim bir meşrebi olan vahdetü'l-vücûd namı altındaki vahdetü'ş-şuhûd, yani Vâcibü'l-Vücûd'un vücûduna hasr-ı nazar edip, sâir mevcudatı, o vücûd-u Vâcib'e nisbeten o kadar zaîf ve gölge görür ki, vücud ismine lâyık olmadığını hükmedip, hayâl perdesine sarıp, terk-i mâsiva makamında onları hiç saymak, hatta mâdum tasavvur etmek, yalnız cilve-i esmâ-i İlâhiyeye hayâlî bir âyine vaziyeti vermek kadar ileri gider.

İşte bu meşrebin ehemmiyetli bir hakikatı var ki: Vâcibü'l-Vücûd'un vücûdu, îmân kuvvetiyle ve yüksek bir velâyetin hakkalyakîn derecesinde inkişafıyla, vücûd-u mümkinât o derece aşağıya düşer ki, hayâl ve ademden başka onun nazarında makamları kalmaz; âdeta Vâcibü'l-Vücûd'un hesabına kâinatı inkâr eder.

Fakat bu meşrebin tehlikeleri var. En birincisi şudur ki: Erkân-ı îmâniye altıdır. Îmân-ı billahtan başka, îmân-ı bilyevmil'âhir gibi

rükünler var. Bu rükünler ise, mümkinâtın vücûdlarını ister. O muhkem erkân-ı îmâniye, hayâl üstünde bina edilmez! Onun için, o meşreb sahibi, âlem-i istiğrak ve sekirden âlem-i sahve girdiği vakit, o meşrebi beraber almamak gerektir ve o meşrebin muktezasıyla amel etmemek lâzımdır.

Hem kalbî ve hâlî ve zevkî olan bu meşrebi, aklî ve kavlî ve ilmî sûretine çevirmemektir. Çünkü Kitap ve Sünnet'ten gelen desâtir-i akliye ve kavânin-i ilmiye ve usûl-ü kelâmiye o meşrebi kaldıramıyor; kâbil-i tatbik olamıyor. Onun için, Hulefâ-yı Râşidîn'den ve Eimme-i Müçtehidîn'den ve selef-i sâlihînin büyüklerinden, o meşreb sarîhan görünmüyor. Demek, en âlî bir meşreb değil. Belki yüksek, fakat nâkıs; çok ehemmiyetli, fakat çok hatarlı; çok ağır, fakat çok zevklidir. O zevk için ona girenler, ondan çıkmak istemiyorlar, hodgâmlık ile en yüksek mertebe zannediyorlar. Bu meşrebin esasını ve mâhiyetini, Nokta Risalesi'nde ve bir kısım Söz'lerde ve mektûbatta bir derece beyan ettiğimizden, onlara iktifâen, şurada o mühim meşrebin ehemmiyetli bir vartasını beyan edeceğiz. Şöyle ki:

O meşreb, daire-i esbabdan geçip, terk-i mâsiva sırrıyla mümkinâttan alâkasını kesen