Haşir Risalesi — Sayfa 129

ve müntehasında ve meyvelerindeki çekirdekleri dahi; aynen ağaç gibi bir nevi hayata mazhardırlar. Belki ağacın kavânin-i hayatiyesinden daha ince kavânin-i hayatı taşıyorlar.

Hem nasılki, bu hâzır bahardan evvel geçmiş güzün bıraktığı tohumlar ve kökler; bu bahar gittikten sonra gelecek baharlarda bırakacağı çekirdekler, kökler; bu bahar gibi, cilve-i hayatı taşıyorlar ve kavânin-i hayâtiyeye tâbidirler.

Aynen öyle de şecere-i kâinatın bütün dal ve budaklarıyla herbirinin bir mazisi ve müstakbeli var. Geçmiş ve gelecek tavırlardan ve vaziyetlerinden müteşekkil bir silsilesi bulunur. Her nevi ve her cüz'ünün ilm-i İlâhiye'de muhtelif tavırlar ile müteaddit vücûdları, bir silsile-i vücûd-u ilmî teşkil eder ve vücûd-u hâricî gibi, o vücûd-u ilmî dahi, hayât-ı umumiyenin mânevî bir cilvesine mazhardır ki; mukadderât-ı hayatiye o manidar ve canlı elvâh-ı kaderiyeden alınır.

Evet, âlem-i gaybın bir nev'i olan âlem-i ervah, ayn-ı hayat ve madde-i hayat ve hayatın cevherleri ve zâtları olan ervâh ile dolu olması, elbette mâzi ve müstakbel denilen âlem-i gaybın bir diğer nev'i de ve ikinci kısmı dahi cilve-i hayâta mazhariyeti ister ve istilzam eder.

Hem, bir şeyin vücûd-u ilmîsindeki intizam-ı ekmel ve mânidar vaziyetleri ve canlı