Hizmet Düsturları — Sayfa 305

Bütün bu hakikatlar aklın nazarında bulundurulduğu vakit İcad-ı İlahîde şer ve çirkinlik olmadığını, Belki, çirkinlik abdin kesbine ve istidadına ait olduğunu, halk-ı şerr, şerr olmadığını; belki kesb-i şerr, şer olduğunu görüyoruz. Abdin kesbi neticesinde meydane gelen şerri kaderin hayra çevirdiğinide gördük.

Bu hakikat kader bahislerinde şöyle izah ediliyor

-Kader Risalesi'nde izah edildiği gibi:Halk-ı şerr, şerr değil; belki kesb-i şerr, şerdir.Çünki halk ve icad; umum neticelere bakar. Bir şerrin vücudu, çok hayırlı neticelere mukaddeme olduğu için, o şerrin icadı, neticeler itibariyle hayır olur, hayır hükmüne geçer.

Meselâ: Ateşin yüz hayırlı neticeleri var. Fakat bazı insanlar sû'-i ihtiyarıyla ateşi kendilerine şerr yapmakla "Ateşin icadı şerdir" diyemezler.

Öyle de: Şeytanların icadı, terakkiyat-ı insaniye gibi çok hikmetli neticeleri olmakla beraber, sû'-i ihtiyarıyla ve yanlış kesbiyle şeytanlara mağlub olmakla, "Şeytanın hilkati şerdir" diyemez. Belki o, kendi kesbiyle kendine şerr yaptı.

Evet kesb ise, mübaşeret-i cüz'iye olduğu için, hususî bir netice-i şerriyenin mazharı olur; o kesb-i şerr, şerr olur. Fakat icad, umum neticelere baktığı için;icad-ı şerr, şerr değil, belki hayırdır.

İşte Mu'tezile bu sırrı anlamadıkları için, «Halk-ı şerr şerdir ve çirkinin icadı çirkindir» diye Cenab-ı Hakk'ı takdis için şerrin icadını ona vermemişler, dalalete düşmüşler. وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ olan bir rükn-ü imanîyi tevil etmişler. Lem. 76

-Evet halk ve icadda bir şerr-i cüz'î ile beraber hayr-ı kesîr vardır. Bir şerr-i cüz'î için hayr-ı kesîri terketmek, şerr-i kesîr olur. Onun için o şerr-i cüz'î,hayır hükmüne geçer. İcad-ı İlahîde şer ve çirkinlik yoktur. Belki, abdin kesbine ve istidadına aittir.

Hem nasıl kader-i İlahî, netice ve meyveler itibariyle şerden ve çirkinlikten münezzehtir.Öyle de: İllet ve sebeb itibariyle dahi, zulümden ve kubu htan mukaddestir.Çünki kader, hakikî illetlere bakar, adalet eder. İnsanlar zahirî gördükleri illetlere, hükümlerini bina eder; kaderin aynı adaletinde zulme düşerler. S. 464