Hutbe-i Şamiye — Sayfa 141

değildir. İnsanın ihtiyarî eserindeki adem-i kemâl; cebri nefy, ihtiyarı isbat eder.

Cây-ı dikkattir ki: Cüz'î bir ihtiyarın tavassutu ile eser-i akıl bir insan şehri, intizamca semere-i vahy bir arı kovanındaki cemaate yetişmez. Ve arıların meşher-i san'atı bir petek hüceyrât şehri; bir nar ve gülnardan intizamca geridir. Demek kâinattaki câzibe-i umumiye hangi kalemden akmışsa, cüz-ü lâyetecezzâdaki küçücük câzibeler o kalemin noktalarıdır.

İslâmiyet der:

Hem vesait ve esbabı, müessir-i hakikî olarak kabul etmez. Vasıtaya mâna-yı harfî nazarıyla bakar. Akîde-i tevhid ve vazife-i teslim ve tefviz öyle ister. Tahrif sebebiyle şimdiki Hıristiyanlık, esbab ve vesaiti müessir bilir; mâna-yı ismî nazarıyla bakar. Akîde-i velediyet ve fikr-i ruhbaniyet öyle ister, öyle sevk eder. Onlar azizlerine mâna-yı ismiyle birer menba-ı feyz ve –güneşin ziyâsından bir fikre göre istihale etmiş lâmbanın nuru gibi– birer maden-i nur nazarıyla bakıyorlar. Biz ise evliyâya mâna-yı