İman Hakikatleri — Sayfa 128

illet olduğundan, tevehhüm eder ki: O şeyin vücudu dahi, o nîmetin vücuduna illettir. Şükrünü, minnettarlığını o şeye verir, hatâya düşer. Çünkü bir nîmetin vücudu, o nîmetin umum mukaddemâtına ve şerâitine terettüp eder. Halbuki o nîmetin ademi, birtek şartın ademiyle oluyor.

Meselâ, bir bahçeyi sulayan cetvelin deliğini açmayan adam, o bahçenin kurumasına ve o nîmetlerin ademine sebep ve illet oluyor. Fakat o bahçenin nîmetlerinin vücudu, o adamın hizmetinden başka, yüzer şerâitin vücuduna tevakkufla beraber, illet-i hakikî olan kudret ve irâde-i Rabbâniye ile vücuda gelir. (*) İşte bu mağlâtanın ne kadar hatâsı zâhir olduğunu anla ve esbâb-perestlerin de ne kadar hatâ ettiklerini bil!

Evet iktiran ayrıdır, illet ayrıdır. Bir nîmet sana geliyor; fakat bir insanın sana karşı ihsân niyeti, o nîmete mukarin olmuş; fakat illet olmamış. İllet, rahmet-i İlâhiyedir. Evet o adam ihsan etmeyi niyet etmeseydi, o nîmet sana gelmezdi. Nîmetin ademine illet olurdu. Fakat mezkûr kaideye binâen; o meyl-i ihsan, o nîmete illet olamaz. Ancak yüzer şerâitin bir şartı olabilir.

(*): Ve ademi ise, o adamın deliği açmamasıyla olur. (Nüsha)