Miftah-ul İman — Sayfa 29

ve neticeleri öyle bir tarzdadır ki; güya tohumları, asılları; birer tarife, birer program şeklinde bütün o mevcudun cihazatını tazammun ediyor. Ve neticesinde ve meyvesinde; yine bütün o zîhayatın mânası süzülüp onda tecemmû eder, tarihçe-i hayatını ona bırakır. Güya onun aslı olan çekirdeği, desâtir-i îcâdiyesinin bir mecmuasıdır. Ve meyvesi ve semeresi ise, evâmir-i îcâdiyesinin bir fihristesi hükmünde görüyoruz. Sonra o zîhayatın zâhirine ve bâtınına bakıyoruz. Gâyet derecede hikmetli bir kudretin tasarrufatı ve nâfiz bir irâdenin tasviratı ve tanzimatı görünüyor. Yani, bir kuvvet ve kudret icad eder; bir emir ve irâde suret giydirir.

İşte; bütün mevcudât, böyle evveline dikkat ettikçe, bir ilmin tarifenamesi.. ve âhirine dikkat ettikçe, bir Sâni'in plânı ve beyannamesi.. ve zâhirine baktıkça, bir Fâil-i Muhtar'ın ve Mürid'in gâyet sanatlı ve tenâsüblü bir hulle-i sanatı.. ve bâtınına baktıkça, bir Kadîr'in gâyet muntazam bir makinasını müşâhede ediyoruz.

İşte şu hâl ve şu keyfiyet, bizzarure ve bilbedâhe ilân eder ki; hiçbir şey, hiçbir zaman, hiçbir mekân birtek Sâni-i Zülcelâl'in kabza-i tasarrufundan hâriç olamaz. Herbir şey ve