Miftah-ul İman — Sayfa 55

Hem bütün zîhayata, herbirisine lâyık bir tarzda, münâsip vakitte, ummadığı yerde rızıklarını vermek; bir ilm-i muhît ile olur. Çünkü rızkı gönderen; rızka muhtaç olanları bilecek, tanıyacak, vaktini bilecek, ihtiyacını idrâk edecek; sonra rızkını lâyık bir tarzda verebilir.

Hem umum zîhayatın, "ibham" ünvanı altında bir kanun-u taayyüne bağlı olan ecelleri, ölümleri bir ilm-i muhîti gösteriyor. Çünkü her tâifenin, gerçi ferdlerin zâhiren muayyen bir vakt-i eceli görünmüyor; fakat o tâifenin iki had ortasında mahdut bir zamanda ecelleri muayyendir. O ecel hengâmında, o şeyin arkasında vazifesini idâme edecek olan neticesinin, meyvesinin, çekirdeğinin muhafazası ve bir taze hayata inkılâb ettirmesi; yine o ilm-i muhîti gösteriyor.

Hem bütün mevcûdâta şâmil, herbir mevcuda lâyık bir surette rahmetin taltifatı; bir rahmet-i vâsia içinde bir ilm-i muhîti gösteriyor. Çünkü meselâ; zîhayatın etfallerini süt ile iâşe eden ve zemînin suya muhtaç nebâtâtına yağmur ile yardım eden; elbette etfâli tanır, ihtiyaçlarını bilir ve o nebâtâtı görür ve yağmurun onlara lüzumunu derkeder sonra gönderir ve hâkezâ... Bütün hikmetli, inâyetli