Miftah-ul İman — Sayfa 54

elbette vâcib ve muhît ve zâtî olan nûr-u ilm-i ezelîden hiçbir şey gizlenemez ve hâricinde kalamaz. Şu hakikata işâret eden kâinatın had ve hesaba gelmez alâmetleri, âyetleri vardır. Ezcümle:

Bütün mevcûdâtta görünen bütün hikmetler, o ilme işâret eder. Çünkü hikmetle iş görmek ilim ile olur.

Hem bütün inâyetler, tezyinatlar o ilme işâret eder. İnâyetkârâne, lütufkârâne iş gören; elbette bilir ve bilerek yapar. Hem herbiri birer mîzan içindeki bütün intizamlı mevcudât ve herbiri birer intizam içindeki bütün mîzanlı ve ölçülü hey'ât, yine o ilm-i muhîte işâret eder. Çünkü intizam ile iş görmek, ilim ile olur. Ölçü ile, tartı ile sanatkârâne yapan; elbette kuvvetli bir ilme istinâden yapar.

Hem bütün mevcûdâtta görünen muntazam miktarlar, hikmet ve maslahata göre biçilmiş şekiller, bir kazânın düsturuyla ve kaderin pergârıyla tanzim edilmiş gibi meyvedar vaziyetler ve hey'etler, bir ilm-i muhîti gösteriyor.

Evet, eşyaya ayrı ayrı muntazam suretler vermek, her şeyin mesâlih-i hayatiyesine ve vücuduna lâyık mahsus bir şekil vermek, bir ilm-i muhît ile olur, başka surette olamaz...