Miftah-ul İman — Sayfa 57

görür ve insanlar neye lâyık ve müstehak olduklarını bilir, hikmet ve rahmetin muktezâsına göre onlarla muamele eder ve edecek.

Ey insan! Aklını başına al, dikkat et! Nasıl bir Zât seni bilir ve bakar, bil ve ayıl!..

Eğer denilse:Yalnız ilim kâfi değildir, irâde dahi lâzımdır. İrade olmazsa, ilim kâfi gelmez?

Elcevap:Bütün mevcudât nasılki bir ilm-i muhîte delâlet ve şehâdet eder. Öyle de: O ilm-i muhît sahibinin irâde-i külliyesine dahi delâlet eder. Şöyle ki: Herbir şeye, hususan herbir zîhayata pek çok müşevveş ihtimâlât içinde, muayyen bir ihtimal ile ve pek çok akîm yollar içinde neticeli bir yol ile ve pek çok imkânât içinde mütereddit iken, gâyet muntazam bir teşahhus verilmesi; hadsiz cihetlerle bir irâde-i külliyeyi gösteriyor. Çünkü her şeyin vücudunu ihâta eden hadsiz imkânât ve ihtimalât içinde ve semeresiz akîm yollarda ve karışık ve yeknesak sel gibi mîzansız akan câmid unsurlardan gâyet hassas bir ölçü ile, nâzik bir tartı ile ve gâyet ince bir intizam ile, nâzenin bir nizam ile verilen mevzun şekil ve muntazam teşahhus; bizzarure ve bilbedâhe belki bilmüşâhede, bir irâde-i külliyenin eseri olduğunu gösterir. Çünkü hadsiz