Muhâkemât Dersleri — Sayfa 104

Bir şey kemalini bulduktan sonra, ona yapılacak eklemeler veya çıkarmalar o kemale zarar verir. Dolayısıyla Bediüzzaman'ın üstteki tespitlerini bu zaviyeden değerlendirmek, anlamamızı kolaylaştıracaktır.

Bunu ifadeden sonra, üstteki cümlelerin bazılarını kısaca değerlendirelim:

İhsan-ı ilâhîden fazla ihsan, ihsan değildir.

Allah Hazreti İsa'ya peygamberlik ihsan etmiştir. Hristiyanların bununla yetinmeyip Ona "Allah'ın oğlu" demeleri bir ihsan değil, bir iftiradır. Müslümanlar olarak Allah'ın bildirdiği hükümler çerçevesinde kalabilmeli, faraza Allah'ın helal dediğine haram veya haram dediğine helal dememeliyiz.

Bir dane-i hakikat bir harman hayalâta müreccahtır.

Hayallerde şişirilen "dünyanın en büyük kahramanı" olmaktansa, gerçekte sadece "kahraman" olmak daha hayırlıdır. Takva sahibi bir zatın hayallerde büyütülüp bir kutb-u azam gibi takdim edilmesine lüzum yoktur. Mevcut büyüklüğü onun sevmemiz ve hürmet etmemiz için yeterlidir.

İhsan-ı ilâhî ile tavsifte kanaat etmek farzdır.

Cenab-ı Hak Kur'an âyetlerinde faizin ne kadar kötü bir şey olduğunu bildirmiştir. "İnsanlar faizden uzak dursunlar" gibi gayet güzel bir niyetle onun kötülüğünü çok daha abartılı bir şekilde göstermeye çalışmak asla uygun değildir.

Cemiyete dâhil olan, cemiyetin nizamını ihlâl etmemek gerektir.

Bir orkestrada birbirinden çok farklı çalgılar olur. Bunlar birbirini tamamlayacak şekilde bir ses harmonisi meydana getirir. Bunlardan birinin proğram dışı ses vermesi, o ses güzelliğini alt üst eder. Onun gibi, Allah'ın gönderdiği din, helâlleri ve haramları, farzları ve sünnetleri, mekruhları ve mubahlarıyla tam bir kemaldedir. Bu kemale zarar verecek şekilde bunların dengelerini bozmak, mesela bir mekruhu haram gibi göstermek dinin dengelerini alt üst etmek anlamına gelir.

Bir şeyin şerefi neslinde değildir, zâtındadır.