Muhâkemât Dersleri kitabının 107. sayfası — Muhâkemât Dersleri bölümü. Yukarıdaki okuyucu bu sayfadan açılır; metin aşağıda basılı nüsha görünümüyle.

7. Ders:

Mecaz penceresi

Beşinci Mukaddime

Mecaz, ilmin elinden cehlin eline düşse, hakikate inkılâp eder, hurâfâta kapı açar.

Cama takılmamak

Uykusu gelen biri hakkında mecazen "Gözünden uyku akıyor" deriz. Bunun mecaz olduğunu bilmeyen biri ise bize "Hani gözünden bir şey akmıyor?" diyebilir.

Pencereye bakmakla pencereden bakmak farklı şeylerdir. Pencereye baktığımızda doğrudan camı görürüz, ama pencereden baktığımızda güzellikleri seyrederiz.

İşte mecaz, cama benzer. Bazıları ondan daha ilerisine bakarken, bazıları da camın kendisine takılır, ileriye geçemez. Mesela suları bol olan ülkemizde "Sudan ucuz" tabiri "Çok çok ucuz" anlamında kullanılır. Ama suyu az ve bundan dolayı da pahalı olan bir ülkenin diline bu deyimi tercüme ederken bir dipnotla ne manaya geldiğini açıklamak gerekir, yoksa kastedilen mana o dilde tam tersine anlaşılacaktır.

Şöyle ki:

-Mecâzât ve teşbihât, ne vakit cehlin yesâr-ı muzlimanesi ilmin yemin-i nurânîsinden kaçırıp gasp etse

-veyahut mecaz ile teşbih bir uzun ömür sürseler hakikate inkılâp ederek taravet ve zülâlinden boş olup, şarap iken serap ve nazenîn ve hasnâ iken acûze-i şemtâ ve kocakarı olur.

Hakikat ve mecaz

Mecazlar ve teşbihler zamanla hakikat olarak algılanabilir. Üstte bunun iki sebebine dikkat çekilmektedir:

Muhâkemât Dersleri — Sayfa 107

Muhâkemât Dersleri uygulamada, çevrimdışı