Muhâkemât Dersleri kitabının 108. sayfası — Muhâkemât Dersleri bölümü. Yukarıdaki okuyucu bu sayfadan açılır; metin aşağıda basılı nüsha görünümüyle.

1-Cehaletin karanlık elinin onları ilmin nurani elinden kaçırıp gasbetmesi.

2-Zamanın akışı içinde bunların hakikat zannedilmesi.

Bunlar hakikat zannedildiğinde o taze - berrak su mecazı seraba dönüşür, o güzel - nazenin teşbih dilberi yaşlı bir kadına tahavvül eder.

Hakikat, lafzın va'zedildiği anlamda,mecaz ise bundan farklı bir şekilde kullanılmasıdır. Mesela"Devletin eli"ifadesi bir mecaz olup, devletin güç ve kudretini ifade eder. Bunu doğrudan bizim elimiz gibi anlamaya çalışmak, belâğatten nasipsizliktir. Bu tür mecazlar, Kur'ân âyetlerinde dikkat çekecek sıklıkta kullanılmıştır. Zira mecaz insanın ufkunu açar, derin manaları az bir lafızla anlatmaya yardımcı olur. Mesela şu âyete bakalım:

"Yahudiler, 'Allah'ın eli bağlı' dediler... Doğrusu Allah'ın her iki eli açıktır, dileği gibi verir..."

Âyette geçen"Allah'ın eli"ve "Allah'ın iki eli"ifadeleri birer mecaz olduğu gibi,"Eli bağlı"ifadesi cimrilikten" ve"Eli açık"ifadesi nimet ve kudretten kinaye olarak kullanılmış birer mecazdır. Nitekim "Falanın eli açıktır" ifadesi gerçekten onun elleri uzanmış, açılmış anlamında değildir. Hatta elleri kolları olmayan cömert insanlar için de "Eli açık" tabiri kullanılır.

Durum böyle iken, Mücessime ekolü mensupları, âyeti maddî el olarak anlamışlar, selef ekolü ise, "Allah kendisi için el nisbet etmişse ona inanırız. Fakat keyfiyetini Allah'a havale ederiz" demişlerdir.

Hakikat-mecaz konusunda İmam-ı Gazzâlî şu örneği verir:

"Falanı hınzırların boyunlarına inci kolyeler takarken gördüm" cümlesinde ehil olmayanlara ilim ve hikmetten sırlar söylemek kastedilmiştir. Bu sözü duyanlardan bazıları, zahire takılıp kalır. Muhakkik olanlar ise, işin sırrını ve içyüzünü anlarlar.

Âyetlerde olduğu gibi, hadislerde de mecaz vardır. Mesela"Mü'minin kalbi, Rahman'ın parmaklarından iki parmağı arasındadır"hadisini zahirine hamletmek mümkün değildir. Burada parmak, kudretten kinaye olarak söylenmiştir. Türkçede kullanılan "Falan kişi filanı parmaklarında oynatıyor" ifadesi de benzeri bir anlatımdır.

Muhâkemât Dersleri — Sayfa 108

Muhâkemât Dersleri uygulamada, çevrimdışı