Muhâkemât Dersleri kitabının 115. sayfası — Muhâkemât Dersleri bölümü. Yukarıdaki okuyucu bu sayfadan açılır; metin aşağıda basılı nüsha görünümüyle.

ulaşmadan tercümeler vasıtasıyla nakilde bulunmakta veya ilk kaynağa ulaşsa bile yeterli bir Arapçası veya Farsçası olmadığından ortaya bir ucube çıkmaktadır.

Bu hakikate beni muttali eden: Bir vakit sabâvetimde ay tutuldu. Vâlidemden sual ettim.

Dedi ki: "Yılan ayı yutmuş."

Dedim: "Neden daha görünüyor?"

Dedi ki: "Âsumanın yılanı nim-şeffaftır."

İşte, bak: Nasıl teşbih hakikat olup haylûletiyle hakikat-i hali münhasif etmiştir. Zira mâil-i kamer, mıntakatü'l-büruc ile re's ve zenebde tekâtu' ettiklerinden, o iki daire-i mevhumeden iki kavsi, yılanın müradifi olan tinnîn ile -ehl-i hey'et bir teşbihe binaen- tesmiye eylediler. Zaten ay, re's veya zenebe ve güneş dahi ötekisine gelirse, arzın haylûletiyle inhisaf vuku bulur…

Ey benim şu müşevveş sözlerimden usanmayan zat! Bu mukaddimeye dahi dikkat et. Bir hurdebîn ile bak. Zira bu asıl üzerine pek çok hurafât ve hilâfât tevellüd ederler. Mantığı ve belâgatı rehber etmek gerektir.

Teşbihin hakikat zannedilmesi

Bazı teşbihler zamanla hakikat zannedilebilir. Mesela, "kelle koltukta savaşmak" bir deyimdir. Yiğit birinin kahramanlığı anlatılırken "Falanca kelle koltukta savaştı" denilir. Bundan anlaşılması gereken, ileri cephede cesur bir şekilde savaşmasıdır. Ama bugün Anadolu'da şehitlerle alakalı anlatılan bazı menkıbelerde, bunun hakikat zannedilerek ifade edildiğini görebilmekteyiz. Bediüzzaman bunun bir misalini şöyle nazara verir: Çocukluğunda ay tutulması yaşanır. Annesine niye böyle olduğunu sorar. Annesi der: "Yılan Ay'ı yutmuş." "Neden daha görünüyor?" diye sorunca şu cevabı alır: "Semanın yılanı yarı şeffaftır."

Burada bir teşbihin zamanla hakikate dönüşmesi görülmektedir. Ay tutulması şekillerle anlatıldığında yılanın bir cismi yutmasına benzer bir görüntü meydana gelmektedir. Zira ay baş veya kuyruğa ve güneş dahi ötekisine gelirse; dünyanın araya girmesiyle ay tutulması gerçekleşmektedir.

Mantık ve belâgatın rehberliği

Bir metnin mantuku ile mefhumu her zaman aynı manayı ifade etmeyebilir. Birisi hakkında "Herkes onu tanır" dediğimizde fiilen herkesin onu tanıması ge

Muhâkemât Dersleri — Sayfa 115

Muhâkemât Dersleri uygulamada, çevrimdışı