Muhâkemât Dersleri — Sayfa 117

Öyle görülüyor ki, dini nassları yorumlamada Mantık ve Belağat ilimlerinin esaslarından çokça istifade etmek gerekir. Bu iki ilimden nasibi olmayanlar nassları yanlış anlayacaklar ve başkalarının da yanlış anlamalarına sebep olacaklardır. Hz. Peygamberin şu ifadesi, âdeta böylelerini tarif eder:

"Allah, ilmi kullardan doğrudan çekip almaz. Ancak ilmi, âlimleri almak suretiyle ortadan kaldırır. Âlim bırakmayınca da insanlar bir takım cahil önderler edinirler ve onlara sorarlar. Onlar da bir ilme dayanmadan görüş bildirirler. Böylece hem kendileri saparlar hem de başkalarını saptırırlar."

Hâtime

Mânâ-yı hakikînin bir sikkesi olmak gerektir. O sikkeyi teşhis eden, makâsıd-ı şeriatın muvâzenesinden hâsıl olan hüsn-ü mücerreddir. Mecazın cevazı ise, belâgatın şerâiti tahtında olmak gerektir. Yoksa mecazı hakikat ve hakikati mecaz suretiyle görmek, göstermek, cehlin istibdadına kuvvet vermektir.

Mânâ-yı hakikînin sikkesi

Dinle alakalı bir kelâmdan muradın hakikat mi yoksa mecaz mı olduğu zaman zaman tartışmalı olabilmektedir. "Bu kelâmdan murat, zahiri manasıdır" diyebilmemiz için elimizde geçerli gerekçe olmalıdır. Bunu belirleyen de dinin gönderiliş gayesini iyi kavrayabilmekten meydana gelen soyut güzelliktir.

Kelâmdan muradın mecaz olduğunu anlayabilmek, belâğatı iyi bilmekle mümkündür. Yoksa mecazı hakikat ve hakikati mecaz şeklinde görmek ve göstermek, cehaletin hükmetmesine kuvvet vermek anlamına gelir. Aynı kelâmın hakikat veya mecaz olarak değerlendirilebilmesi, İslam mezheplerinin farklı sonuçlara varmalarında çok önemli bir etkendir. Mesela abdestle ilgili âyette geçen"…Veya kadınlara dokundunuzsa..."âyetinin farklı iki yorumu yapılmıştır. İmam-ı Şafii, âyeti zahirine göre yorumlar. İmam-ı Azam ise "cinsel ilişkiden kinaye" olarak değerlendirir. Buna göre, kadınlara dokunmak Şafii mezhebinde abdesti bozan bir durum olarak görülür.