Muhâkemât Dersleri — Sayfa 126

Burada hikmet beşerî bilgiyi ifade eder. Bu bilgiden istifade ederken Mantık ilminin verilerinden yararlanmak gerekir.

Şeriat felsefesi

İlimlerin bir de felsefesi olur. Mesela tarih ilmi, tarihte yaşanmış olayları inceler. Tarih ilmi, olayların nasıl olduğuyla ilgilenir. Bir de Tarih Felsefesi vardır. Tarih Felsefesi, olayların nasıl olduğu bilgisini kullanmakla beraber, nedeni ve niçinini de araştırır. Farazi durumları da değerlendirir. İşte benzeri bir durum Şeriat için geçerlidir. Şeriatta yer alan hükümler bellidir. Şeriat felsefesi, bunların niçin böyle oldukları hakkında yorumlar getirir. Mesela Fıkıh kitaplarımızda"Makâsıdu'ş- şerîa"adıyla bir kavram kullanılır. Din, belli esasları korumak için gönderilmiştir. Bunların başlıcaları şunlardır:

a- Dinin korunması

b- Canın korunması

c- Aklın korunması

d- Neslin korunması

e- Malın korunması

Bu beşine"Zaruriyat-ı hams"adı verilir. Bu beş temel esas korunduğunda, toplum dinamik, huzurlu, temiz bir toplum olacaktır. Dolayısıyla dinde yer alan herhangi bir hükmü bu esaslara bakan yönüyle ele almak, istikametli bir değerlendirmeyi netice verecektir.

Belâğat

Nassları doğru anlamanın olmazsa olmazlarından biri Belağat ilmidir. Bu ilmi iyi bilen biri kelamın hakikat mı mecaz mı, zahirine göre mi yoksa kinai bir mana mı… olduğunu kolayca anlar. Böyle birisi mesela âyette "Yedullah: Allah'ın eli" ifadesini okuduğunda "Acaba Allah'ın bizim gibi eli mi var?" türünden tereddütler yaşamaz, kolaylıkla bunun mecazi bir mana olduğuna intikal eder.

Mantık

Mantık, sağlıklı düşünmenin ve doğru hükümler vermenin kurallarını ortaya koyar. Sözgelimi dinî konularda konuşan ve hayli takipçisi bulunan birinin "Âdemin de babası var" şeklindeki değerlendirmesini mantıken hatalı bulur ve itibar etmez. Zira insanların ilk atası müteselsilen elbette birine dayanmaktadır. Dinî metinler bu ilk atayı "Âdem" olarak ifade etmişlerdir. Mesela bütün vagonlar müteselsilen bir lokomotife dayanır. Lokomotif, "Çeken, ama çekilmeyendir." Benzeri bir durum Hz. Âdem için geçerlidir. O, herkesin atasıdır, ama kendisine