Muhâkemât Dersleri — Sayfa 127

bir ata, bir baba asla söz konusu değildir. Böyle olunca, "Kur'ân insanın bir nutfeden yaratıldığını söylüyor. Hz. Âdem de insan olduğuna göre o da nutfeden yaratılmıştır. Nutfeden yaratılmışsa onun da babası olmalıdır" şeklindeki bir çıkarım, mantık kurallarına aykırıdır.

Hikmet

Eskiler felsefeye "hikmet" derlerdi. Gerçi felsefenin her meselesi hikmetli olmayabilir, ama felsefenin bazı hikmetli bilgileri ihtiva ettiği de göz ardı edilmemelidir. Bir de "hikmet" kelimesi, bilim anlamında da kullanılabilir. Üstteki metinde bu mana daha öne çıkmaktadır. Kur'ânda hikmet hakkında şöyle denilmektedir:

"(Allah)dilediğine ise hikmet verir. Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona hayr-ı kesîr(çokça hayır) verilmiş demektir."

Hikmet, geniş anlam yelpazesi olan bir kavramdır. Bir yönüyle "gerçeğe mutabık faydalı bilgi" demektir. Hikmeti "Beşerî bilgi" anlamında kullandığımızda böyle bir beşerî bilgide elbette bazı cüzi şerler olabilir. Ama Bediüzzaman'ın da dikkat çektiği gibi cüz'î şer gelmesin diye büyük bir hayrı tazammun eden şeyi terk etmek, büyük bir şerri işlemek demektir.£"Ehvenü'ş-şerri ihtiyar elzemdir.">

Ehvenü'ş-şer, diğerlerine kıyasla zarar ve fenalık bakımından daha hafif olan kötülük anlamında kullanılır. Mecelle'de"Ehvenü'ş-şerreyn ihtiyar olunur"denilir. Yani, iki şerden, daha hafif olanı tercih edilir. Yani câiz ve meşrû olmayan iki şeyden birinin mutlaka yapılması durumu olursa, bunlar arasında kötülük ve fenalık bakımından daha az ve daha hafif olanı tercih edilir. Mesela, açlıktan ölme tehlikesi geçiren biri, hayatını devam ettirebilmek için domuz gibi haram bir etten ölmeyecek kadar yiyebilir ve yemelidir. Gerçi bunda bir şer vardır, ama daha büyük şer olan ölüme nispetle ehvendir.

"Din mutlak hayırdır, şerrin hafif olanına cevaz vermez" diyerek ehvenü'ş-şer prensibini dinden yola çıkarak inkâr edenler büyük bir cehalet içindedir. Böyleleri hem nassların ruhuna hem de hayatın realitelerine yabancıdır.

Bediüzzaman, üstte nazara verdiği kuralları, dinî meselelerde mantık ve müsbet ilimlerden istifade konusunda serdeder. Bunlardan istifade ederken gerçi bazı zararlar da hatıra gelebilir, ama faydası daha çok olduğuna göre, istifade etmek lazımdır.

Evet, eski hikmetin