Muhâkemât Dersleri — Sayfa 137

İşte "Ahmet âlimdir" dediğimizde, cümlenin bize anlattığı durum, Onun bir cihetle ilim sahibi olmasıdır. Ama "Hangi sahada âlimdir, ne kadar âlimdir?" gibi soruların cevabını bu cümlede göremeyiz. Bunların cevabını, kurulacak yeni cümlelerde buluruz.

Bu manayı Tefsir ilmine şöyle uygulayabiliriz:

Kur'ân-ı Kerim'de semavâtın (göklerin) yedi olduğu ifade edilir. Ama "bu yediden murat nedir? Her bir sema nerde başlar ve nerede biter?" gibi soruların cevabını bu"yedi sema"tabirinden çıkaramayız. Bunların mahiyeti ile ilgili -varsa- hadis kaynaklarına bakılır. Ayrıca aklı da devreye sokarak değerlendirmeler yapılır. Ama akıllar farklı farklı olduğundan, nassların yorumunda ister istemez farklılıklar olabilmektedir.

Hem de mukarrerdir ki: Âmm, hâssa delâlât-ı selâsenin hiçbirisiyle delâlet etmez.

Üç delalet

Genel bir ifade, özel bir manaya üç delalet şeklinden hiçbirisi ile delalet etmez.

Delalet, delil olmak, alamet olmak anlamında kullanılır. Mesela, dumanı gördüğümüzde hemen ateşe intikal ederiz. Çünkü "Ateş olmayan yerden duman çıkmaz." Bu durumda duman, ateşe delalet eder. Bir harfin kâtibine, bir iğnenin de ustasına delaleti vardır. Benzeri bir şekilde şu kâinat kitabı ve âlem sarayı da Allah'a delalet etmektedir.

Herhangi bir söz, durum veya hareket, belli bir anlam veya hükme üç şekilde delalet eder.

1- Delalet-i mutabıkıye:Bir lafzın (kelâmın) kastedilen mananın tamamına delaleti.

İnsan lafzının "hayvan-ı natık"a delaleti gibi. Çünkü "düşünen bir canlı" olmak insanın en ayırt edici hassasıdır. Bu "birebir" delalettir. "Hayvan-ı natık", aslında "konuşan canlı" demektir. Ama konuşmak düşünmekle olduğundan bunu "düşünen canlı" şeklinde tercüme etmek daha isabetli görülmektedir.

Üçgen lafzının üç kenarla çevrilmiş şekle delâlet etmesi de böyle bir delalettir.

2- Delalet-i tazammuniye:Bir lafzın (kelâmın) kastedilen mananın bir cüz'üne delaleti.

"O bir insandır" dediğimizde "yani düşünür" manası vardır. Çünkü insan olmak, düşünmeyi tazammun eder.