Muhâkemât Dersleri — Sayfa 138

3- Delalet-i iltizamîye:Bir lafzın (kelâmın) kastedilen mananın lazımına delaleti.

Tavan lafzının duvara, insan lafzının yazı sanatına kabiliyetli kişiye delâlet etmesi gibi. Yazı yazmasını bilmeyen birisine "Sen insan değil misin?" dediğimizde böyle bir delalet söz konusudur.

Bu üç delaleti, "birebir delalet, bir kısmına delalet ve çağrışım yoluyla delalet" şeklinde nitelendirmek de mümkündür.

Bir nesneyi veya bir kavramı ifade etmek üzere kullanılan lafzın o nesnenin veya kavramın bütün varlığına ve unsurlarına delâlet etmesine mutabakat, bu unsurlardan birine veya birkaçına delâlet etmesine tazammun denir. Mesela "insan" lafzının bütün varlık ve unsurlarıyla "düşünen canlı"ya delâlet etmesi mutabakat, sadece "canlı" veya "düşünen" varlığa delâlet etmesi tazammundur. Bir lafzın doğrudan doğruya konusunun yanında bir de zihnin bu konuyla bağlantılı gördüğü başka bir varlık veya anlama delâlet etmesine iltizam denir. Mesela "mahlûk" lafzının bütün yaratılmışlara delâleti mutabakat, insana delâleti tazammun, Halık'a/ Yaratıcıya delâleti ise iltizamdır. Çünkü mahlûk lafzı Hâlık fikrini içermemekle birlikte zihin mahlûk lafzından dolaylı ve zorunlu olarak (bi'l-iltizâm) Hâlık fikrine varmaktadır.

Genel bir ifadenin özel bir şeye üç delalet türünün hiçbiriyle delalet etmemesini şöyle bir misalle anlayabiliriz:

Cenab-ı Hak, Hazreti Âdem ve Havva'ya cennette bir ağacın meyvesini yasaklar. Ağaç, âmm (genel) bir ifadedir, dolayısıyla bu ifadeden yola çıkarak yasak ağacın hangisi olduğunu bilemeyiz. Çünkü ağaç ifadesi incir ve elma gibi ağaç türlerinden hiçbirini bire bir göstermez, tazammun etmez, gerektirmez. Dolayısıyla bu yasak ağacın hangisi olduğunu ancak sahih bir rivayetle bilebiliriz. Şayet bu konuda sahih bir rivayet yoksa tevakkuf eder, herhangi bir hüküm bildirmeyiz.

Sarıklı genç

Bediüzzaman rüya ile ilgili yazdığı bir risalesinde "Sarıklı bir gençten" bahisle şöyle der: