Muhâkemât Dersleri — Sayfa 156

Beşerin fikrî tekâmülü

İlkokul bire giden öğrencilere alfabe öğretilir, ama üniversiteye gidenlere üst düzey dersler verilir. Mesela Matematik gibi bir ders hem ilkokulda hem de üniversitede okunur. Ama ilkokulda rakamlar ve dört işlem gibi basit konular öğretilirken, üniversitede bunun mühendisliğe tatbiki gibi ileri konular ders verilir. Geçmiş zaman, insanlarda daha çok hislerin hâkim olduğu bir ilkokul dönemidir. Gelecek ise, fikirlerin ön planda olacağı bir üniversitedir.

Evet, mâzi denilen mekteb-i hissiyatla, istikbal denilen medrese-i efkâr bir tarzda değildir.

Evvelâ: Ebnâ-yı mâziden muradım, İslâmların gayrısından onuncu asırdan evvel olan kurûn-u vusta ve ûlâdır. Amma millet-i İslâm, üç yüz seneye kadar mümtaz ve serfiraz ve beş yüz seneye kadar filcümle mazhar-ı kemâldir. Beşinci asırdan on ikinci asra kadar ben "mâzi" ile tabir ederim, ondan sonra "müstakbel" derim.

Geçmişin hissiyat mektebi ve geleceğin fikir medresesi

Zamanın üç dilimi vardır: Geçmiş, gelecek ve şimdiki zaman. Geçmiş, ibretle bakmak için, gelecek hazırlanmak için, şimdiki zaman ise değerlendirmek içindir. Zamanın ruhunu okuyamayan biri, bedeniyle şimdiki zamanda yaşarken fikirleriyle zamanın çok gerilerinde kalabilir. Bu açıdan zamanın ilcaatını ve gereklerini iyi bilmek ve gereğini yapmak son derece önem arzetmektedir. Mazide hissiyat ön plandaydı, ama müstakbelde fikirler etkili olacaktır.

Bediüzzaman'a göre gayr-ı Müslimler için mazi 17. yüzyıl ve öncesidir. Müslümanlar ise, İslam'ın ilk üç asrında mümtaz ve başı diktir. İlk üç asrın rüzgârıyla bu hal iki yüzyıl daha kısmen devam etmiştir. Ama bu beş asırdan sonra yedi yüzyıllık bir dönemde Müslümanlar maziyi yaşamışlardır. Hicri 12. asırdan sonra ise yeniden bir diriliş ve uyanış dönemi başlamış, en azından Müslümanların bir kısmı zamanın ilcaatına uygun değerlendirmeler yapabilmişler, tabir yerindeyse "günümüze gelebilmişlerdir."

Bundan sonra, mâlumdur ki, insanda müdebbir-i galip,

-ya akıl veya basardır.

-Tâbir-i diğerle, ya efkâr veya hissiyattır.

-Veyahut ya haktır veya kuvvettir.

-Veyahut ya hikmet veya hükûmettir.