Muhâkemât Dersleri — Sayfa 157

-Veyahut ya müyûlât-ı kalbiyedir veya temayülât-ı akliyedir.

-Veyahut ya hevâ veya hüdâdır.

İnsana hükmeden durumlar

İnsanda hükmeden ya akıl veya gözdür.Mesela göz, gökteki güneşi bir tepsi kadar görür. Akıl ise, dünyamızdan bir milyon dört yüz bin defa daha büyük olan güneşin küçük görülmesinin, aradaki 150 milyon km. uzaklık sebebiyle olduğunu anlar. İşte günümüzde güneşin bir tepsi kadar olduğunu düşünen biri, aslında fikren hala mazide yaşıyor demektir.

Veya insanda hükmeden ya efkâr veya hissiyattır.Mehteri dinledikten sonra coşan birisi, elinde kılıçla dünyayı fethetmeye çıkmak isteyebilir. Ama "Tüfek icat oldu mertlik bozuldu" manasını bilen biri, sırf bir heyecanla bunun mümkün olmadığını bilir. İlimle, teknoloji ile cihadını yapar. Hissiyatıyla değil, fikirleriyle hareket eder.

Veya insanda hükmeden ya hak veya kuvvettir.Bazı insanlar kuvvete dayanarak hükmetmeye, otorite kurmaya çalışır. Ama esas olan kuvvete dayanmak değil, hakka dayanmak olmalıdır. "Ben kuvvetliyim, öyleyse haklıyım" denilemez ve denilmemesi gerekir. Bunun yerine "Haklıyım, öyleyse kuvvetliyim" denilmelidir. Hak kuvvette değil, kuvvet haktadır.

Veya insanda hükmeden ya hikmet veya hükümettir.Bir aile reisinden ta devlet başkanlığına kadar idarî birimler vardır. İnsanların bazısı diğerlerine amir konumunda olur. "Ben amirim, öyleyse dilediğimi yaparım" zihniyeti, çok ilkel bir zihniyettir. Bu amiriyet, hikmeti esas alan bir amiriyet olmalıdır. Yani hükmedenler hikmetle hükmetmeli, yetkilerini yerinde kullanmalıdır.

Veya insanda hükmeden ya kalbî meyiller veya aklî temayüllerdir.İnsanın kalbi, meyillerin merkezidir. Mesela kış içinde baharın gelmesini arzularız. Aklımız ise bunun arzuyla olmayacağını, sabretmemiz gerektiğini bize söyler.

Veya insanda hükmeden ya hevâ veya hüdâdır.Hevâ, nefsin kötü arzularıdır. Hüda ise, Allah'ın hidayetine tabi olmaktır. Mesela bir memur hevâ ile hareket etse, hevâ onu rüşvet gibi haram yollara sevk eder. Ama hüda'ya tabi olsa, dinin ölçülerini esas alır,£"Rüşveti veren de alan da ateştedir">hadisini düşünür, kötü arzularına gem vurur.

Buna binaen görüyoruz ki: Ebnâ-yı mâzinin bir derece sâfî olan ahlâk ve halis olan hissiyatları galebe çalarak gayr-i münevver olan